Hơmon Ba Na và chàng Dyông (Giông): người anh hùng mồ côi của sử thi

Hơmon là tên người Ba Na gọi lối hát kể sử thi của mình, và Dyông (thường viết Giông trong sách tiếng Việt) là người anh hùng xuất hiện trong nhiều hơmon nhất. Ở nhiều bản kể được giới thiệu, Dyông khởi đầu thiệt thòi — mồ côi, nghèo, phải sống nhờ người thân — rồi lớn lên nhờ tài sức và lòng gan dạ mà làm nên chiến công cho làng. Hiểu hơmon và Dyông là hiểu thêm một mảng lớn của sử thi Tây Nguyên, ngoài vùng khan Ê Đê quen thuộc.

Người Ba Na và tiếng hát kể hơmon

Người Ba Na thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, sống ở phía bắc Tây Nguyên và vùng núi giáp duyên hải. Theo địa giới hiện nay, cộng đồng tập trung ở Gia Lai (gồm cả vùng núi phía tây Bình Định cũ), Quảng Ngãi (vùng Kon Tum cũ) và một phần Đắk Lắk (vùng Phú Yên cũ). Người Ba Na có nhiều nhóm địa phương như Rơ Ngao, Giơ Lâng, Tơ Lô, Krem, Bơ Nâm…, mỗi nhóm có giọng nói và nếp sống hơi khác.

Làng Ba Na thường gọi là plei hoặc kon, trung tâm là nhà rông mái cao vút. Hơmon được kể ban đêm trong nhà sàn hoặc nhà rông, khi buôn làng rảnh rỗi, dịp có khách hay dịp vui. Người kể vừa nói vừa hát, giọng lên xuống theo nhân vật, người nghe ngồi quanh bếp lửa hưởng ứng. Một hơmon dài có thể kể qua nhiều đêm.

Dyông là ai: một nhân vật, nhiều câu chuyện

Giống Tiăng trong sử thi M'nông, Dyông không chỉ thuộc về một bộ. Tên chàng đi qua nhiều hơmon khác nhau, mỗi bộ kể một chặng, một chiến công, một cuộc tình hay một cuộc xung đột. Vì vậy khi nói "sử thi Dyông", cần hỏi lại: bộ nào, ai kể, ở vùng nào.

Điểm chung dễ nhận ra ở nhiều bộ là hình ảnh người anh hùng xuất thân thiệt thòi. Dyông có thể là đứa trẻ mồ côi, sống với bà hoặc với người thân, làm lụng vất vả, bị coi thường. Rồi chàng bộc lộ sức mạnh khác thường, được thần linh hoặc vật thần giúp, đánh thắng kẻ mạnh, cứu người, mang của cải và danh tiếng về cho làng. Tên các nhân vật phụ, kẻ thù và cô gái chàng yêu thay đổi theo từng bộ.

Ở một số bản, Dyông còn được kể như chàng trai giấu mình trong vẻ ngoài xấu xí hoặc nghèo hèn trước khi lộ ra là người tài giỏi — một mô-típ rất phổ biến trong truyện kể Đông Nam Á. Đây là chi tiết có ở một số bản, không phải mọi bản.

Vì sao người nghe thích một anh hùng mồ côi

Người anh hùng mồ côi là hình tượng người nghe dễ đặt mình vào nhất. Không phải ai trong làng cũng là con nhà giàu có chiêng ché, voi trâu như Đăm Săn. Một chàng trai bắt đầu từ chỗ thiếu thốn rồi được làng công nhận mang lại một niềm hi vọng gần gũi hơn: tài sức và tấm lòng có thể đổi được số phận.

Hình tượng này cũng chứa một bài học cộng đồng. Người bị coi thường hôm nay có thể là người cứu làng ngày mai, nên đối xử tử tế với người yếu thế là việc khôn ngoan. Trong nhiều hơmon, người đã giúp Dyông lúc khó khăn được đền đáp, kẻ khinh rẻ chàng phải xấu hổ.

So sánh ba người anh hùng Tây Nguyên

Bảng nêu xu hướng chung để dễ nhớ. Mỗi bộ sử thi cụ thể có thể khác bảng này ở chi tiết.

Hơmon được ghi lại từ khi nào

So với khan Ê Đê, hơmon Ba Na đến với người đọc tiếng Việt muộn hơn. Đầu thế kỷ 20 đã có các giáo sĩ và người Pháp ở vùng Kon Tum học tiếng Ba Na, soạn từ điển, ghi chép phong tục, nhờ đó tiếng Ba Na sớm có chữ viết hệ Latin. Nhưng việc ghi chép hơmon trọn bộ, có phiên âm và dịch đầy đủ, chủ yếu diễn ra trong nửa sau thế kỷ 20 và đặc biệt trong dự án Kho tàng sử thi Tây Nguyên đầu thế kỷ 21.

Nhờ dự án, người đọc mới thấy rằng người Ba Na có cả một kho hơmon, không kém gì kho khan của người Ê Đê. Cũng từ các bản in này, giới nghiên cứu có tư liệu để so hơmon Ba Na với sử thi của người Xơ Đăng láng giềng, vốn cùng nhóm ngôn ngữ và có nhiều điểm gần gũi.

Nhà rông: sân khấu của hơmon

Nếu khan Ê Đê gắn với nhà dài, thì hơmon Ba Na gắn với nhà rông và nhà sàn trong làng. Nhà rông là nơi cả làng họp bàn, tiếp khách, nơi thanh niên chưa vợ ngủ đêm theo nếp cũ ở nhiều làng. Đó cũng là nơi thích hợp cho những đêm kể chuyện dài, khi người già kể cho lớp trẻ nghe về người anh hùng của làng mình.

Trong lời hơmon, nhà rông, cột nhà, bếp lửa, ché rượu, chiêng là những hình ảnh lặp đi lặp lại. Đến một làng Ba Na có nhà rông còn giữ dáng cũ, nhìn mái nhà hình lưỡi rìu dựng đứng giữa trời, người đọc hơmon sẽ hình dung rõ hơn thế giới của Dyông.

Đọc hơmon Dyông thế nào

• Bắt đầu bằng lời giới thiệu bộ sách để biết bản đang đọc thuộc nhóm Ba Na nào, ai kể, kể năm nào.
• Theo dõi sự "lột xác" của nhân vật. Ghi lại lúc Dyông còn thiệt thòi và lúc chàng được công nhận; đó là trục của nhiều bộ.
• Chú ý vai trò của người giúp đỡ: bà, chị em, bạn bè, vật thần, thần linh. Họ cho thấy người Ba Na xưa coi trọng mối quan hệ nào.
• Không ghép các bộ thành một tiểu sử. Dyông của bộ này và bộ kia có thể khác nhau về gia cảnh, vợ con, kẻ thù.

Góc nhìn hôm nay

Các hơmon Ba Na được ghi âm, phiên âm và in trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên, phần lớn là bản song ngữ Ba Na – Việt. Đây là nguồn đọc tốt nhất. Ở các tỉnh có đông người Ba Na, một số làng và cơ quan văn hoá có tổ chức truyền dạy hát kể cho lớp trẻ, nhưng người còn kể được trọn bộ không nhiều.

Nơi nên đến:

• Vùng Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi): nhà rông Kon Klor và làng Kon K'Tu gần trung tâm là những điểm hay được nhắc khi muốn xem nhà rông và làng Ba Na.
• Gia Lai: vùng phía đông tỉnh có nhiều làng Ba Na; bảo tàng ở Pleiku có trưng bày về các dân tộc tại chỗ.
• Hà Nội: khu ngoài trời Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có nhà rông Ba Na dựng lại.

Khi đến làng, nên hỏi trước trưởng làng hoặc cán bộ văn hoá nếu muốn nghe hát kể, và tôn trọng không gian nhà rông như nơi sinh hoạt chung của cộng đồng.