Đọc sử thi Tây Nguyên dễ hơn nhiều khi biết nó vốn là lời kể bằng miệng: những đoạn lặp, những chuỗi so sánh dài và lời thoại kéo mấy trang không phải lỗi của người dịch mà là nhịp của người kể trước đám đông. Cách đọc hợp lý là đọc theo từng "đêm", đọc thành tiếng những đoạn tả, và dùng bản song ngữ để thấy câu gốc ngắn gọn, có vần ra sao. Bài này là hướng dẫn thực hành cho học sinh, giáo viên và người mới làm quen với khan Ê Đê, ót nrông M'nông, hơmon Ba Na.
Vì sao sử thi Tây Nguyên khó đọc lần đầu
Người quen đọc truyện ngắn hay tiểu thuyết thường vấp ba chỗ khi mở một bộ sử thi Tây Nguyên. Thứ nhất, truyện đi chậm: một cảnh ăn uống, một lần mặc khiên áo có thể kéo dài nhiều đoạn. Thứ hai, nhiều câu lặp gần như nguyên văn: lời mời, lời chào, cách đi đường được nhắc lại mỗi lần có nhân vật đến nhà ai. Thứ ba, tên người, tên buôn, tên vật lạ dồn dập.
Cả ba đều có lý do. Sử thi được kể cho người nghe ngồi quanh bếp lửa, không ai lật lại trang trước được. Lặp lại giúp người nghe theo kịp, giúp người kể có chỗ "nghỉ" để nhớ đoạn tiếp. Đoạn tả dài là chỗ người kể khoe tài và người nghe thưởng thức, giống như khán giả chờ một đoạn hát quen trong một vở diễn.
Năm đặc điểm ngôn ngữ nên nhận ra
So sánh trùng điệp
Một hành động không được tả bằng một so sánh mà bằng một chuỗi, cái sau mạnh hơn cái trước. Đoạn trích quen thuộc trong sách Ngữ văn về Đăm Săn là ví dụ ai cũng nhớ:
Chàng múa trên cao, gió như bão. Chàng múa dưới thấp, gió như lốc.
Khi gặp chuỗi so sánh, đừng đọc lướt. Đếm xem có bao nhiêu tầng, và để ý chúng lấy hình ảnh từ đâu: gió, lửa, sấm, voi, suối, rừng — tức là từ chính thế giới quanh buôn.
Phóng đại theo con số và kích thước
Của cải được kể bằng hàng dãy ché, hàng dàn chiêng, đàn voi, đàn trâu đông không đếm xuể. Ngôi nhà dài của người giàu được tả dài, đông, ồn ã đến mức phải mượn những hình ảnh thiên nhiên mới đo nổi. Phóng đại ở đây là cách đo uy thế của người anh hùng và của buôn làng, không nên hiểu theo nghĩa thống kê.
Câu lặp theo công thức
Các cảnh như khách đến nhà, mời ăn uống, lên đường, chuẩn bị đánh trận thường có một "khuôn" lời gần như cố định. Nhận ra khuôn này, người đọc có thể đọc nhanh qua lần lặp thứ ba, thứ tư và dồn sức vào chỗ người kể thay đổi — thường đó là chỗ có chuyện mới.
Lời thoại dài, có nhịp
Nhân vật nói với nhau bằng những đoạn dài, có vần, có đối. Khi thách đấu, hai bên đáp qua đáp lại nhiều lượt. Đây là phần kịch tính nhất khi nghe kể, vì người kể đổi giọng theo từng nhân vật.
Thần và người cùng một sân khấu
Thần linh hiện ra, mách bảo, giúp đỡ hoặc ngăn cản người anh hùng mà không cần giải thích. Trong khan Ê Đê, ông Trời (Aê Diê) có thể chỉ cách thắng trận. Với người đọc hôm nay, nên coi đó là quy ước của thể loại, như thần linh trong Iliad, chứ không đọc như một niềm tin cần tranh luận.
Bản song ngữ: đọc cả hai cột thế nào
Phần lớn sử thi in trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên là bản song ngữ: một phần nguyên ngữ bằng chữ dân tộc và một phần dịch tiếng Việt. Người không biết tiếng dân tộc vẫn dùng được phần nguyên ngữ theo mấy cách:
- Đếm độ dài câu. Nhiều câu gốc ngắn hơn hẳn câu dịch. Điều đó cho thấy lời gốc dồn nén, dựa vào nhịp và vần mà tiếng Việt khó giữ.
- Nhìn lặp âm. Những âm tiết lặp ở đầu hoặc cuối câu liền nhau cho biết chỗ có vần hoặc điệp, dù không hiểu nghĩa.
- Tìm tên riêng. Tên người, tên buôn giữ nguyên ở cả hai phần; dò tên giúp định vị đoạn tương ứng.
- Đọc chú thích. Người dịch thường chú thích từ cổ, tên vật, tên nghi lễ. Đó là phần quý nhất cho người muốn hiểu văn hoá phía sau lời kể.
Với học sinh, chỉ cần so một đoạn ngắn hai cột cũng đủ thấy bản dịch là một lần "kể lại" của người dịch, không phải bản sao hoàn hảo.
Chọn bản nào để đọc
| Loại bản | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bản song ngữ trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên | Gần lời kể nhất, có ghi người kể, nơi kể, có chú thích | Dài, cần đọc nhiều buổi |
| Tuyển tập văn học dân gian, giáo trình | Có tóm tắt và trích đoạn chọn lọc, phù hợp ôn bài | Chỉ là trích, dễ bỏ mất mạch truyện |
| Bản phóng tác, kể lại cho thiếu nhi | Dễ đọc, gọn | Thường lược đoạn lặp, đổi chi tiết; không dùng để trích dẫn |
| Bản tiếng Pháp đầu thế kỷ 20 | Có giá trị lịch sử sưu tầm | Mang cách nhìn của người ghi thời đó |
Một lộ trình đọc thử bốn buổi
- Buổi một: đọc lời giới thiệu của bộ sách để biết ai kể, kể ở đâu, dân tộc nào. Ghi lại tên các nhân vật chính.
- Buổi hai: đọc phần mở đầu và đoạn xung đột đầu tiên. Đánh dấu các khuôn lời lặp lại.
- Buổi ba: đọc đoạn đối đầu chính, đọc thành tiếng chuỗi so sánh, chú ý lời thoại thách đấu.
- Buổi bốn: đọc phần kết, so với một sử thi khác đã biết (thường là Đăm Săn), ghi ba điểm giống và ba điểm khác.
Lộ trình này cũng dùng được cho giáo viên khi chuẩn bị tiết dạy đọc mở rộng.
Những lỗi thường gặp khi viết về sử thi Tây Nguyên
- Coi một bản là bản duy nhất. Nên viết "theo bản do … kể, … dịch".
- Gộp tên thể loại. Khan là của Ê Đê, ót nrông của M'nông, hơmon của Ba Na, akhàt jucar của Raglai. Gọi chung tất cả là "khan" là sai.
- Nhầm sử thi với truyện thơ. Truyện thơ như Tiễn dặn người yêu của người Thái là một thể loại khác, chủ đề tình yêu – thân phận, không phải sử thi anh hùng.
- Đọc theo thước đo "văn minh". Sử thi phản ánh một xã hội buôn làng với luật tục riêng, không phải "giai đoạn thấp" của một nấc thang nào.
- Trích dài bản dịch. Các bản dịch có bản quyền; khi viết bài chỉ nên trích vài dòng, phần còn lại kể bằng lời mình.
Góc nhìn hôm nay
Cách đọc tốt nhất vẫn là nghe. Ở một số liên hoan văn hoá cồng chiêng và lễ hội của các tỉnh Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng, thỉnh thoảng có phần hát kể sử thi; nghe vài phút sẽ hiểu ngay vì sao trên giấy có nhiều đoạn lặp đến thế. Ở Hà Nội, khu ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có nhà dài Ê Đê và nhà rông Ba Na — đứng trong không gian đó rồi đọc lại một đoạn sử thi, cảm giác khác hẳn đọc ở bàn học.
Nếu chỉ mang về một điều: hãy đọc sử thi Tây Nguyên chậm, thành tiếng, từng đoạn một, như người nghe bên bếp lửa ngày trước.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sử thi Tây Nguyên có nhiều đoạn lặp?
Vì sử thi vốn được kể bằng miệng cho người nghe quanh bếp lửa, nhiều đêm liền. Lặp lại giúp người nghe theo kịp và giúp người kể nhớ mạch truyện. Khi in thành sách, các đoạn lặp được giữ để trung thành với lời kể.
Biện pháp so sánh trùng điệp trong sử thi là gì?
Đó là cách tả một hành động bằng nhiều so sánh nối tiếp, cái sau mạnh hơn cái trước, hình ảnh lấy từ thiên nhiên quanh buôn như gió, lốc, sấm, voi. Đoạn Đăm Săn múa khiên trong sách Ngữ văn là ví dụ quen thuộc.
Bản song ngữ sử thi Tây Nguyên đọc thế nào khi không biết tiếng dân tộc?
Có thể so độ dài câu, nhìn các âm lặp để thấy chỗ có vần, dò tên riêng để khớp đoạn và đọc kỹ chú thích của người dịch. Chỉ cần so vài đoạn đã thấy lời gốc dồn nén và có nhịp hơn bản dịch.
Khan, ót nrông, hơmon khác nhau thế nào?
Đó là tên gọi sử thi hát kể của từng dân tộc: khan của người Ê Đê, ót nrông của người M'nông, hơmon của người Ba Na. Cùng là sử thi nhưng khác ngôn ngữ, nhân vật và lối kể nên không nên gọi chung tất cả là khan.
