Kho tàng sử thi Tây Nguyên là bộ sách lớn ra đời từ dự án điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản sử thi Tây Nguyên, thực hiện khoảng năm 2001–2007 dưới sự chủ trì của Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Nghiên cứu Văn hoá làm nòng cốt, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội in ấn. Dự án đi khắp các buôn, bon, plei để ghi âm lời hát kể của nghệ nhân, rồi chọn lọc, phiên âm, dịch và in thành các tập song ngữ. Nhờ nó, người đọc biết rằng Tây Nguyên không chỉ có Đăm Săn mà có cả một kho sử thi của người Ê Đê, M'nông, Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai, Raglai và nhiều dân tộc khác.
Trước dự án: biết tên Đăm Săn, ít biết phần còn lại
Suốt thế kỷ 20, sử thi Tây Nguyên được biết qua vài tác phẩm đến sớm. Đăm Săn của người Ê Đê được L. Sabatier ghi và dịch sang tiếng Pháp, công bố khoảng năm 1927; sau đó có các bản dịch, phóng tác tiếng Việt và trích đoạn vào sách giáo khoa. Một vài bộ khác của Ê Đê như Xing Nhã cũng có bản in. Cạnh đó là những bài viết lẻ về sử thi M'nông, Ba Na từ thập niên 1980–1990.
Cách hiểu phổ biến lúc ấy khá hẹp: sử thi là "của người Ê Đê", và số tác phẩm đếm được trên đầu ngón tay. Thực tế ngoài buôn làng khác hẳn. Ở nhiều vùng, người già vẫn kể những bộ dài nhiều đêm, chưa ai ghi lại. Mỗi năm, vài nghệ nhân qua đời, mang theo những bộ chỉ còn mình họ thuộc. Đó là lý do dự án được đặt ra: ghi kịp trước khi mất.
Dự án làm những gì
Tên đầy đủ của dự án nói khá rõ các bước. Có thể hình dung công việc theo trình tự sau:
- Điều tra: đi các tỉnh Tây Nguyên và vùng giáp ranh, hỏi xem buôn nào còn người kể, người đó thuộc những bộ nào, kể bằng tiếng gì.
- Sưu tầm, ghi âm: mời nghệ nhân kể trọn bộ, thường vào ban đêm như cách họ vẫn kể, ghi lại bằng máy. Một bộ dài có thể chiếm nhiều đêm.
- Bảo quản: lưu băng ghi âm, lập hồ sơ về người kể, nơi kể, thời điểm kể.
- Phiên âm: chép lời từ băng ra chữ viết của dân tộc đó. Đây là khâu nặng nhất, cần người thông thạo tiếng và chữ của dân tộc.
- Biên dịch: dịch sang tiếng Việt, giữ nhịp và lối so sánh của lời gốc ở mức có thể.
- Xuất bản: in thành các tập sách, phần lớn mỗi tập là một tác phẩm, có lời giới thiệu, phần nguyên ngữ và phần dịch.
Ở mỗi khâu đều có người dân tộc tham gia: nghệ nhân kể, người phiên âm, người dịch, cán bộ văn hoá địa phương. Không có họ, các nhà nghiên cứu từ Hà Nội không thể tự làm được phần lớn công việc.
Những gì dự án tìm thấy
Kết quả lớn nhất không nằm ở số tập sách mà ở bức tranh mới. Các tổng kết của dự án và nhiều bài nghiên cứu sau đó đều nhấn mấy điểm:
- Kho sử thi lớn hơn hình dung. Số bộ được ghi âm lên tới hàng trăm, của nhiều dân tộc. Con số chính xác khác nhau tuỳ thời điểm tổng kết; người cần trích nên lấy theo lời giới thiệu của chính bộ sách.
- Người M'nông có hệ thống sử thi rất đồ sộ. Ót Nrông (Ot N'rong) gồm nhiều tác phẩm nối với nhau qua cùng một nhóm nhân vật và cùng một vùng bon làng, giống một "chuỗi" truyện hơn là một bộ đơn lẻ.
- Người Ba Na, Xơ Đăng có hơmon riêng, nhiều bộ xoay quanh nhân vật Dyông (Giông).
- Người Raglai ở vùng núi Khánh Hoà và Lâm Đồng có sử thi gọi là akhàt jucar, trước đó rất ít được biết đến.
- Một bộ sử thi có nhiều bản. Cùng một tên, mỗi nghệ nhân, mỗi buôn kể khác nhau về độ dài, tình tiết, cách kết. Bản in chỉ là một lần kể được chọn.
Các bộ đã in: đọc theo dân tộc
Bộ sách in theo từng tác phẩm, xen kẽ nhiều dân tộc. Bảng dưới đây gom theo dân tộc để người mới đọc dễ định hướng. Tên thể loại lấy theo cách gọi phổ biến trong sách tiếng Việt.
| Dân tộc | Gọi sử thi là | Nhân vật, bộ hay được nhắc | Vùng sinh sống chính hiện nay |
|---|---|---|---|
| Ê Đê | khan | Đăm Săn, Xing Nhã (Xinh Nhã) | Đắk Lắk |
| M'nông | ót nrông | chuỗi truyện quanh bon Tiăng | Lâm Đồng (Đắk Nông cũ), Đắk Lắk, Đồng Nai (Bình Phước cũ) |
| Ba Na | hơmon | các bộ về Dyông (Giông) | Gia Lai, Quảng Ngãi (Kon Tum cũ) |
| Xơ Đăng | tuỳ tài liệu | nhiều bộ chưa được giới thiệu rộng | Quảng Ngãi (Kon Tum cũ), Đà Nẵng (Quảng Nam cũ) |
| Raglai | akhàt jucar | Udai Ujà | Khánh Hoà (gồm Ninh Thuận cũ), Lâm Đồng |
| Gia Rai, Cơ Ho và các dân tộc khác | tuỳ dân tộc | số bộ in ít hơn | Gia Lai, Lâm Đồng và vùng lân cận |
Bảng chỉ để định hướng. Muốn biết chính xác những bộ nào đã in, cách chắc nhất là tra mục lục bộ sách tại thư viện, vì các tập ra rải rác trong nhiều năm.
Khó khăn: từ băng ghi âm đến trang sách
Lời kể không đứng yên
Nghệ nhân kể theo trí nhớ và theo người nghe. Đêm nay kể dài, đêm sau kể gọn. Người ghi phải chọn: lấy lần kể nào, có ghép các lần lại không. Phần lớn giới nghiên cứu chủ trương giữ nguyên một lần kể, chú thích chỗ khác, thay vì ghép thành một bản "đẹp" nhưng không ai từng kể như thế.
Chữ viết và người dịch
Nhiều dân tộc Tây Nguyên có chữ viết hệ Latin hình thành từ thế kỷ 20, mỗi nơi chuẩn hoá một kiểu. Người vừa nghe được lời cổ trong sử thi, vừa viết chuẩn chữ dân tộc, vừa dịch được sang tiếng Việt có hồn là rất hiếm. Lời sử thi lại dùng nhiều từ cổ, từ chỉ còn trong lời kể, có khi chính người trẻ trong buôn cũng không hiểu hết.
Thời gian
Một bộ kể nhiều đêm, ghi ra có thể thành hàng trăm trang. Phiên âm và dịch một bộ như thế mất nhiều tháng. Đó là lý do số bộ được ghi âm luôn nhiều hơn hẳn số bộ được in.
Bộ sách có ý nghĩa gì
Trước hết, đây là kho lưu trữ. Nhiều nghệ nhân kể cho dự án nay đã mất; lời kể của họ chỉ còn trên băng và trên trang sách. Thứ hai, bộ sách đổi cách nhìn về văn học dân gian Việt Nam: bên cạnh truyện cổ tích, ca dao của người Kinh còn có cả một dòng tự sự dài hơi của các dân tộc Tây Nguyên, sánh được về quy mô với nhiều truyền thống sử thi trên thế giới.
Thứ ba, nó cho người trẻ trong buôn một tài liệu để học lại. Nhiều lớp truyền dạy khan, hơmon, ót nrông ở địa phương dùng chính các bản phiên âm này. Cuối cùng, nó gắn với việc "Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên" được UNESCO công nhận năm 2005: sử thi và cồng chiêng sống trong cùng một môi trường là nhà dài, nhà rông, lễ hội buôn làng.
Góc nhìn hôm nay: tìm đọc ở đâu, xem ở đâu
- Thư viện: Thư viện Quốc gia Việt Nam (Hà Nội), thư viện của Viện Nghiên cứu Văn hoá, thư viện tỉnh Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng thường có các tập trong bộ. Hỏi theo tên "Kho tàng sử thi Tây Nguyên" và tên dân tộc.
- Bảo tàng: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) có khu ngoài trời dựng nhà dài Ê Đê, nhà rông Ba Na, nhà mồ Gia Rai — đúng những không gian mà sử thi tả. Bảo tàng Đắk Lắk ở Buôn Ma Thuột trưng bày chiêng, ché, đồ dùng nhà dài.
- Lễ hội: các tỉnh Tây Nguyên thỉnh thoảng tổ chức hát kể sử thi trong liên hoan văn hoá cồng chiêng; xem lịch của sở văn hoá địa phương.
- Cách đọc: đừng đọc liền một mạch. Chọn một bộ, đọc lời giới thiệu trước, đọc phần dịch theo từng chương như nghe kể từng đêm.
Một lưu ý khi trích dẫn: ghi rõ tập nào, dân tộc nào, ai kể, ai dịch. Vì mỗi bộ có thể có nhiều bản, câu "sử thi X kể rằng…" mà không kèm bản là dễ sai.
Câu hỏi thường gặp
Kho tàng sử thi Tây Nguyên là gì?
Đó là bộ sách in các sử thi của nhiều dân tộc Tây Nguyên, kết quả của dự án sưu tầm, biên dịch và xuất bản thực hiện khoảng năm 2001–2007. Mỗi tập thường là một tác phẩm, có lời giới thiệu, phần nguyên ngữ và phần dịch tiếng Việt.
Ai thực hiện dự án sưu tầm sử thi Tây Nguyên?
Dự án do Viện Khoa học xã hội Việt Nam chủ trì, Viện Nghiên cứu Văn hoá làm nòng cốt, phối hợp với các tỉnh Tây Nguyên. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội in bộ sách. Nghệ nhân, người phiên âm và người dịch là người dân tộc đóng vai trò quyết định.
Tây Nguyên có bao nhiêu sử thi?
Không có con số cố định. Dự án ghi âm được hàng trăm bộ của nhiều dân tộc, nhưng số được biên dịch và in ít hơn nhiều. Muốn trích con số, nên lấy theo lời giới thiệu của chính bộ sách ở thời điểm tra cứu.
Ngoài Đăm Săn còn những sử thi Tây Nguyên nào?
Có Xing Nhã của người Ê Đê, chuỗi ót nrông của người M'nông, các hơmon về Dyông của người Ba Na, akhàt jucar Udai Ujà của người Raglai, cùng sử thi của người Xơ Đăng, Gia Rai, Cơ Ho. Đăm Săn chỉ nổi tiếng nhất vì được biết đến sớm nhất.
Đọc Kho tàng sử thi Tây Nguyên ở đâu?
Có thể tìm tại Thư viện Quốc gia Việt Nam, thư viện Viện Nghiên cứu Văn hoá và thư viện các tỉnh Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng. Các tập in rải rác qua nhiều năm nên nên hỏi theo tên dân tộc hoặc tên tác phẩm.
