Ót Nrông: sử thi của người M'nông và những cuộc giành chiêng giữa các bon

Ót nrông (còn viết Ot N'rong, Ót Ndrong) là tên người M'nông gọi lối hát kể sử thi của mình, và cũng là tên chung cho cả một kho truyện dài kể về các bon làng thời xưa, nổi bật là bon Tiăng. Điều làm ót nrông khác nhiều sử thi Tây Nguyên khác là nó không phải một bộ đơn lẻ mà là một hệ thống gồm nhiều tác phẩm nối với nhau qua cùng một nhóm nhân vật, trong đó những cuộc giành chiêng, giành ché, giành người giữa các bon là mạch xung đột lặp lại nhiều nhất.

Người M'nông và nơi ót nrông được kể

Người M'nông thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, sống ở vùng cao nguyên phía nam Tây Nguyên. Theo địa giới hiện nay, cộng đồng tập trung ở Lâm Đồng (phần lớn vùng Đắk Nông cũ), Đắk Lắk (quanh hồ Lắk và các vùng phía nam tỉnh) và Đồng Nai (vùng Bình Phước cũ). Người M'nông gồm nhiều nhóm địa phương như M'nông Gar, M'nông Nông, M'nông Rlăm, M'nông Preh, M'nông Chil… mỗi nhóm có giọng nói và phong tục hơi khác.

Làng của người M'nông gọi là bon. Ót nrông được kể trong nhà, bên bếp lửa, vào những đêm rảnh việc rẫy, dịp có khách hoặc trong các cuộc vui của bon. Người kể thuộc hàng trăm, có khi hàng nghìn câu, vừa kể vừa hát, đổi giọng theo nhân vật. Tên gọi "ót nrông" được người M'nông hiểu đại ý là hát kể chuyện đời xưa.

Một hệ thống chứ không phải một bộ

Khi giới nghiên cứu bắt đầu ghi chép sử thi M'nông một cách hệ thống từ thập niên 1980–1990, rồi trong dự án Kho tàng sử thi Tây Nguyên (khoảng 2001–2007), điều gây chú ý nhất là quy mô. Các nghệ nhân M'nông kể những câu chuyện khác nhau nhưng xoay quanh cùng một thế giới: bon Tiăng, các bon láng giềng, các nhân vật có tên quen thuộc, các thần (Yang) qua lại với con người. Mỗi tác phẩm là một "tập", tự trọn vẹn nhưng nằm trong một bức tranh chung.

Có thể hình dung ót nrông giống một chuỗi truyện nhiều kỳ: người nghe đã biết nhân vật, đã biết bon nào thù bon nào, chỉ chờ nghe lần này họ gặp chuyện gì. Đây là điểm khác lớn so với Đăm Săn của người Ê Đê, vốn được biết như một bộ có mở đầu và kết thúc riêng.

Nhà nghiên cứu Đỗ Hồng Kỳ là một trong những người gắn bó lâu nhất với sử thi M'nông, góp phần đưa cách nhìn "hệ thống" này vào giới học thuật. Phần lớn các tập M'nông đã in đều là kết quả của sự cộng tác giữa người nghiên cứu, nghệ nhân kể và người M'nông phiên âm, dịch.

Bon Tiăng và các nhân vật

Tiăng là tên nhân vật được nhắc nhiều nhất trong ót nrông, thường là người anh hùng trung tâm của bon mang tên mình. Quanh Tiăng có anh em, bạn bè, vợ con, các bon đồng minh và các bon đối địch. Tên các nhân vật phụ và quan hệ giữa họ thay đổi theo từng tác phẩm, từng người kể; danh sách đầy đủ chỉ nên tra trong bản in cụ thể.

Một nét đặc sắc là ranh giới mờ giữa người và thần. Người có thể lên trời, thần có thể xuống đất, người lấy con gái thần hoặc tranh chấp với thần. Vì vậy một số nhà nghiên cứu gọi sử thi M'nông là "sử thi thần thoại", nhấn vào lớp truyện có nhiều yếu tố thần thoại đan với đời sống bon làng.

Những cuộc giành chiêng: vì sao chiêng là thứ đáng tranh

Trong ót nrông, chiêng không chỉ là nhạc cụ. Nó là của cải lớn nhất, là thứ đo sự giàu mạnh của một nhà, một bon. Một bộ chiêng quý được kể như báu vật có tên, có lai lịch. Vì thế nhiều xung đột trong ót nrông xoay quanh chiêng: bon này đến đòi, đến cướp, đến đổi chiêng của bon kia; người anh hùng phải đi lấy lại chiêng bị mất.

Cạnh chiêng là ché (vò, chum quý), trâu, voi, và con người. Cướp người — nhất là cướp vợ, cướp con gái các nhà giàu — cũng là mạch xung đột quen thuộc. Các cuộc tranh giành thường dẫn tới chiến trận giữa các bon, kể bằng những đoạn đánh nhau dài, dồn dập, khoe sức khoe tài.

Đọc kỹ, ta thấy các cuộc tranh giành không chỉ là chuyện tham lam. Chúng phản ánh cách người xưa nghĩ về giàu – nghèo, về danh dự của bon, về việc phải giữ của cải và người của mình trước những bon mạnh hơn.

Ót nrông khác khan Ê Đê ở đâu

• Ngôn ngữ và nhóm dân tộc: M'nông thuộc nhóm Môn – Khmer, Ê Đê thuộc nhóm Nam Đảo. Hai tiếng khác nhau hẳn, nên tên gọi, lối vần cũng khác.
• Cấu trúc: ót nrông là chuỗi nhiều tác phẩm cùng thế giới nhân vật; khan Ê Đê thường được biết qua từng bộ riêng như Đăm Săn, Xing Nhã.
• Mức độ thần thoại: trong ót nrông, người và thần qua lại dày hơn, nhiều tình tiết diễn ra ở cõi trời.
• Trọng tâm xung đột: Đăm Săn đi giành lại vợ và chinh phục; ót nrông có nhiều cuộc giành chiêng, giành của giữa các bon.

Những khác biệt này chỉ là xu hướng chung, không phải luật. Mỗi tác phẩm cụ thể có thể khác.

Những lưu ý khi đọc và viết về ót nrông

• Ghi tên tác phẩm kèm tập sách và người kể; nhiều tác phẩm có tên gần giống nhau.
• Không nói "ót nrông có X tác phẩm" như một con số cố định; số lượng phụ thuộc thời điểm sưu tầm và cách đếm.
• Cách viết tên có nhiều dạng (Ót Nrông, Ot N'rong, Ót Ndrong); chọn một dạng và giữ thống nhất trong bài.
• Các cảnh chiến trận là cấu trúc truyện kể; đừng suy ra rằng xã hội M'nông xưa "hiếu chiến".

Góc nhìn hôm nay

Như ở nhiều nơi Tây Nguyên, số người M'nông còn kể được trọn một tác phẩm ót nrông ngày càng ít. Các địa phương đã có những đợt truyền dạy, ghi âm, đưa hát kể vào liên hoan văn hoá. Bản in song ngữ là chỗ dựa để người trẻ M'nông đọc lại lời của ông bà mình.

Người muốn tìm hiểu có thể:

• Tìm các tập sử thi M'nông trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên ở thư viện tỉnh Lâm Đồng, Đắk Lắk hoặc Thư viện Quốc gia.
• Đến vùng hồ Lắk (Đắk Lắk), nơi có các buôn M'nông bên hồ, để thấy cảnh quan bon làng gần với lời kể. Chuyện kể về chính hồ Lắk là một đề tài riêng.
• Xem trưng bày chiêng, ché ở Bảo tàng Đắk Lắk và các bảo tàng tỉnh, để hình dung những báu vật mà các nhân vật ót nrông giành nhau.