Xing Nhã (còn viết Xinh Nhã) là một khan, tức sử thi hát kể, của người Ê Đê ở Tây Nguyên. Trục truyện theo các bản giới thiệu phổ biến là chuyện một cậu bé mất cha từ nhỏ: cha bị kẻ thù giết, mẹ bị bắt đi, cậu lớn lên, biết sự thật rồi lên đường trả thù và đưa gia đình trở về. Nếu Đăm Săn là anh hùng đi đòi vợ và đi chinh phục, thì Xing Nhã là anh hùng đi đòi lại cái đã mất của cha mẹ mình.
Xing Nhã là sử thi của ai, kể ở đâu
Xing Nhã thuộc kho khan của người Ê Đê, cộng đồng sống chủ yếu ở Đắk Lắk ngày nay, quanh Buôn Ma Thuột và các vùng lân cận. Người Ê Đê thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Đảo, gần với người Gia Rai, Raglai, Chu Ru và Chăm; tiếng gọi sử thi "khan" của họ vì thế có họ hàng với cách gọi của người Gia Rai.
Như mọi khan, Xing Nhã được pô khan (người kể khan) kể trong nhà dài vào ban đêm, có khi nhiều đêm liền. Mỗi pô khan có cách kể riêng, dài ngắn khác nhau, nên khi nói "Xing Nhã kể rằng…" cần hiểu đó là theo một bản cụ thể đã được ghi lại. Bài này đi theo cốt chung mà các tuyển tập và sách giới thiệu văn học dân gian Ê Đê thường tóm, không ghép chi tiết của nhiều bản.
Cốt truyện chính theo các bản giới thiệu
Mất cha, mất mẹ
Truyện mở ra bằng một mất mát. Cha của Xing Nhã là một người có thế lực trong buôn, bị tù trưởng của một buôn thù địch giết. Người mẹ bị bắt đi, của cải trong nhà bị cướp. Đứa trẻ còn lại lớn lên trong cảnh thiếu cha mẹ, được người thân nuôi.
Đứa trẻ lớn nhanh khác thường
Như nhiều anh hùng sử thi Tây Nguyên, Xing Nhã lớn nhanh và khoẻ hơn người. Lời kể dùng nhiều so sánh phóng đại cho sức vóc, cách ăn, cách cầm khiên, giáo của chàng. Đến tuổi trưởng thành, chàng biết được sự thật về cái chết của cha và chuyện mẹ bị bắt.
Lên đường trả thù
Biết chuyện, Xing Nhã quyết đi tìm kẻ thù. Đường đi được kể dài: qua rừng, qua núi, qua suối, gặp thử thách, gặp người giúp. Cuộc đối đầu với kẻ đã giết cha là cao trào của truyện, kể theo lối quen thuộc của sử thi Tây Nguyên: hai bên múa khiên, đâm giáo, khoe sức, có khi trận đánh kéo dài qua nhiều lượt.
Trở về
Thắng trận, chàng đưa mẹ về, mang theo người và của cải của buôn thua trận, như một sự đền bù cho gia đình mình. Buôn làng mở tiệc. Tuỳ bản, câu chuyện có thể kể tiếp về hôn nhân hoặc những cuộc phiêu lưu khác của Xing Nhã sau đó.
Các chi tiết như tên kẻ thù, tên người mẹ, số trận đánh, cách Xing Nhã biết sự thật khác nhau giữa các bản. Người cần dẫn chi tiết cho bài học hay bài viết nên đọc trực tiếp một bản in đầy đủ và ghi rõ đó là bản nào.
Xing Nhã và Đăm Săn: hai kiểu anh hùng
Đăm Săn là sử thi Ê Đê được biết nhiều nhất, nên người đọc thường hiểu Xing Nhã qua việc so với nó. Đăm Săn ở đây chỉ dùng làm mốc.
| Điểm so sánh | Đăm Săn | Xing Nhã |
|---|---|---|
| Điểm xuất phát | Đã là tù trưởng giàu mạnh | Mồ côi cha, mẹ bị bắt, nhà bị cướp |
| Động lực chính | Giành lại vợ, rồi khát vọng vượt giới hạn | Trả thù cho cha, đưa mẹ về |
| Mối quan hệ trung tâm | Vợ chồng, tục nối dây | Cha mẹ – con |
| Kết cục quen biết | Chết khi đi bắt Nữ thần Mặt Trời | Thắng trận, đoàn tụ (theo bản phổ biến) |
| Chủ đề nổi bật | Cá nhân và cộng đồng, giới hạn của con người | Nghĩa vụ với dòng họ, công lý của buôn làng |
Hai bộ bổ sung nhau. Đăm Săn cho thấy người anh hùng ở đỉnh cao quyền lực; Xing Nhã cho thấy người anh hùng đi lên từ mất mát. Cả hai đều đo vinh quang bằng sự trở lại của buôn làng: người đông hơn, chiêng nhiều hơn, tiệc lớn hơn.
Vì sao chuyện trả thù lại quan trọng với người nghe
Người nghe khan ngày xưa sống trong buôn, nơi quan hệ giữa các buôn có lúc hoà, lúc xung đột. Một gia đình bị cướp người, cướp của là một vết thương cho cả dòng họ. Câu chuyện người con trả được thù cho cha vì thế không chỉ là chuyện riêng, mà là lời khẳng định rằng dòng họ không bị xoá, cái đã mất sẽ được đòi lại.
Cũng cần đọc cho đúng tinh thần: "trả thù" trong sử thi là một cấu trúc truyện kể, giống như trong nhiều sử thi trên thế giới. Nó không phải lời cổ vũ bạo lực. Trận đánh thường được kể như một cuộc thi tài, có luật, có lượt; người thắng mang người thua về làm thành viên buôn mình chứ không xoá sổ họ.
Mô-típ đứa trẻ mồ côi trong sử thi Tây Nguyên
Xing Nhã không đứng một mình. Hình ảnh người con mồ côi, lớn lên nghèo khó, sau đó lập chiến công, gặp lại ở nhiều sử thi và truyện cổ Tây Nguyên. Ở người Ba Na, nhiều hơmon kể về Dyông (Giông) cũng mang dáng dấp chàng trai thiệt thòi vươn lên. Mô-típ này giải thích vì sao Xing Nhã dễ được người nghe đồng cảm: chàng bắt đầu từ chỗ thấp nhất.
Một điểm đáng chú ý là vai trò của phụ nữ. Xã hội Ê Đê theo chế độ mẫu hệ, con mang họ mẹ, nhà dài thuộc về dòng mẹ. Trong một sử thi về cuộc đi tìm và đưa mẹ về, điều này có nghĩa là người anh hùng đang khôi phục chính trục dòng họ của mình.
Đọc Xing Nhã thế nào cho khỏi mệt
- Chấp nhận đoạn lặp. Lời khan có nhiều câu lặp, nhiều so sánh nối nhau. Đó là nhịp của lời kể trước đám đông. Đọc thành tiếng vài đoạn sẽ thấy nhịp.
- Đánh dấu nhân vật. Tên người Ê Đê có tiền tố Y (nam), H' (nữ) trong tên gọi thường ngày; trong sử thi có thêm chức danh như mtao (tù trưởng). Ghi một danh sách nhỏ bên lề sẽ đỡ lạc.
- Đọc theo chương như nghe theo đêm. Mỗi lần một đoạn: mất mát, lớn lên, ra đi, đối đầu, trở về.
- So với Đăm Săn sau khi đọc xong, đừng so trước, để không đọc Xing Nhã như một "bản phụ".
Góc nhìn hôm nay
Xing Nhã ít xuất hiện trong sách phổ thông so với Đăm Săn, nhưng vẫn được nhắc trong các giáo trình văn học dân gian và tuyển tập văn học các dân tộc thiểu số. Người muốn đọc nên tìm các tuyển tập sử thi Ê Đê ở thư viện, hoặc các tập trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên có phần Ê Đê.
Để hình dung bối cảnh, Bảo tàng Đắk Lắk ở Buôn Ma Thuột có trưng bày nhà dài, chiêng, ché, khiên giáo — những vật hiện lên trong từng đoạn của khan. Ở Hà Nội, khu ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có nhà dài Ê Đê dựng lại; đứng trên hiên nhà, nhìn dọc gian khách dài hun hút là hiểu vì sao một đêm kể khan có thể chứa cả buôn người nghe.
Bài học dễ mang về nhất từ Xing Nhã có lẽ là cách người Ê Đê nghĩ về sự nối tiếp: cái mất đi của đời cha được đời con đòi lại, và câu chuyện ấy được kể đi kể lại để mỗi thế hệ nhớ mình là ai.
Câu hỏi thường gặp
Sử thi Xing Nhã của dân tộc nào?
Xing Nhã (Xinh Nhã) là sử thi của người Ê Đê ở Tây Nguyên, thuộc thể loại khan, do pô khan kể trong nhà dài. Người Ê Đê hiện sống chủ yếu ở tỉnh Đắk Lắk.
Tóm tắt sử thi Xing Nhã như thế nào?
Theo các bản giới thiệu phổ biến, cha Xing Nhã bị tù trưởng buôn thù giết, mẹ bị bắt đi. Xing Nhã lớn lên khoẻ mạnh khác thường, biết sự thật, lên đường đánh kẻ thù, thắng trận và đưa mẹ cùng của cải về buôn. Chi tiết cụ thể khác nhau giữa các bản kể.
Xing Nhã khác Đăm Săn ở điểm nào?
Đăm Săn bắt đầu khi đã là tù trưởng giàu mạnh và chiến đấu để giữ vợ, rồi chinh phục Nữ thần Mặt Trời. Xing Nhã bắt đầu từ mất mát, chiến đấu để trả thù cho cha và đưa mẹ về. Một bên là khát vọng vượt giới hạn, một bên là nghĩa vụ với dòng họ.
Xing Nhã hay Xinh Nhã, viết thế nào mới đúng?
Cả hai cách viết đều gặp trong sách tiếng Việt, vì tên được phiên từ tiếng Ê Đê. Khi trích dẫn, nên dùng đúng cách viết của bản in mình đang đọc và ghi kèm cách viết kia một lần.
Đọc sử thi Xing Nhã ở đâu?
Có thể tìm trong các tuyển tập văn học dân gian Ê Đê và các tập phần Ê Đê của bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên, tại Thư viện Quốc gia hoặc thư viện tỉnh Đắk Lắk.
