Udai Ujà và akhàt jucar: sử thi của người Raglai ở Khánh Hoà, Lâm Đồng

Udai Ujà là một bộ akhàt jucar — tên người Raglai gọi sử thi hát kể của mình — được ghi chép và giới thiệu trong đợt sưu tầm sử thi Tây Nguyên và vùng lân cận đầu thế kỷ 21. Các giới thiệu ngắn về bộ này đặt trục truyện vào cuộc xung đột giữa hai dòng họ, kể bằng lối hát kể dài nhiều đêm như các sử thi Tây Nguyên khác. Bài này giới thiệu người Raglai, thể loại akhàt jucar và những gì người đọc nên biết trước khi mở Udai Ujà, nêu ít chi tiết nhưng đúng, vì bản in còn ít người biết.

Người Raglai là ai, sống ở đâu

Người Raglai thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Đảo, cùng nhóm với người Chăm, Ê Đê, Gia Rai, Chu Ru. Họ sống ở vùng núi phía nam Trung Bộ, nơi núi Trường Sơn đổ xuống gần biển. Theo địa giới hiện nay, cộng đồng tập trung ở vùng núi Khánh Hoà (gồm cả vùng núi Ninh Thuận cũ, quanh các vùng Bác Ái, Ninh Sơn, Khánh Sơn, Khánh Vĩnh cũ) và vùng núi Lâm Đồng (phần Bình Thuận cũ).

Xã hội Raglai theo chế độ mẫu hệ: con mang họ mẹ, người chồng về ở nhà vợ. Các dòng họ có tên riêng, trong đó những họ hay gặp là Chamaléa, Pi Năng, Katơr. Dòng họ là đơn vị quan trọng trong đời sống, trong hôn nhân và trong cách người Raglai kể về quá khứ. Điều này giúp hiểu vì sao một sử thi như Udai Ujà lấy quan hệ giữa các dòng họ làm trục.

Akhàt jucar: sử thi của người Raglai

Akhàt jucar là lối kể chuyện dài có vần, có nhịp, do người kể thuộc lòng và kể vào ban đêm cho cả nhà, cả làng nghe. Như khan Ê Đê hay hơmon Ba Na, một bộ akhàt jucar có thể kéo dài nhiều đêm, có đoạn kể, đoạn hát, đoạn đối đáp giữa các nhân vật.

Trước đầu thế kỷ 21, akhàt jucar rất ít được biết ngoài cộng đồng Raglai. Các công trình về văn hoá Raglai trước đó chủ yếu nói về luật tục, nhạc cụ, nghi lễ. Phải đến khi các nhóm sưu tầm đến tận làng ghi âm, phiên âm và dịch, người đọc tiếng Việt mới biết người Raglai cũng có sử thi riêng. Một số bộ được in trong Kho tàng sử thi Tây Nguyên, dù người Raglai sống ở rìa phía nam, giáp duyên hải, chứ không ở giữa cao nguyên.

Udai Ujà: những gì có thể nói chắc

Udai Ujà là tên bộ akhàt jucar được nhắc đến nhiều nhất khi giới thiệu sử thi Raglai. Những điều có thể nói chắc ở mức chung:

• Thể loại: sử thi hát kể, kể nhiều đêm, có phần văn vần và đối đáp.
• Trục xung đột: theo các giới thiệu ngắn, đó là cuộc đối đầu giữa hai dòng họ, kéo theo chiến trận và những thử thách của các nhân vật chính.
• Thế giới truyện: làng Raglai trên núi, nương rẫy, rừng, suối, nhà sàn, các vật quý như chiêng, ché — tương tự các sử thi Tây Nguyên.
• Bản in: bản song ngữ Raglai – Việt, có lời giới thiệu, ghi người kể và nơi ghi âm.

Những chi tiết như tên từng nhân vật phụ, diễn biến từng trận, nguyên nhân cụ thể của mối thù hay cách kết thúc nên đọc trực tiếp từ bản in. Các bản tóm tắt trên mạng thường ngắn và không ghi nguồn, dễ lẫn với chuyện khác.

Vì sao xung đột dòng họ là đề tài hợp lý

Trong một xã hội mẫu hệ, dòng họ quyết định ai lấy ai, của cải thuộc về đâu, ai có trách nhiệm với ai. Một cuộc hôn nhân bị phá, một món nợ không trả, một người bị bắt đi đều có thể biến thành chuyện giữa hai họ, chứ không chỉ giữa hai người. Sử thi lấy chuyện dòng họ làm trục là cách để cộng đồng kể về những căng thẳng lớn nhất của chính mình, và về cách giải quyết chúng.

So với Đăm Săn của người Ê Đê, cũng là một xã hội mẫu hệ, ta thấy điểm gần: tục nối dây trong Đăm Săn là một luật của dòng họ, và xung đột của Đăm Săn bắt đầu từ chính luật đó. Ở Udai Ujà, dòng họ không chỉ là bối cảnh mà là hai phe của câu chuyện. Đây là điểm đáng chú ý khi so sánh, nhưng mức độ giống – khác cụ thể cần dựa trên bản in.

Một lưu ý về tên gọi

Tên bộ sử thi và tên thể loại được phiên từ tiếng Raglai sang chữ Latin, nên có thể gặp những cách viết hơi khác nhau giữa các sách: có dấu hoặc không dấu, viết liền hoặc tách. Khi tìm trong thư viện, nên thử cả vài cách viết và tra thêm theo tên dân tộc "Raglai" (có sách viết Ra Glai). Khi trích dẫn, giữ đúng cách viết của bản in mình dùng và ghi kèm cách viết khác một lần để người đọc khỏi lạc.

Người Raglai, Chăm và vùng giao thoa

Người Raglai sống gần người Chăm ở vùng Khánh Hoà và Lâm Đồng ngày nay, cùng nhóm ngôn ngữ, có nhiều giao lưu lâu đời. Nhiều nhà nghiên cứu chú ý đến các mối liên hệ giữa văn hoá Raglai và Chăm, từ từ vựng đến một số tục lệ. Tuy vậy, akhàt jucar là truyền thống của người Raglai, kể bằng tiếng Raglai, trong đời sống làng núi; không nên coi nó là "bản miền núi" của trường ca Chăm. Các trường ca Chăm được chép tay bằng chữ Chăm truyền thống là một dòng khác, có chủ đề và lối viết riêng.

Đọc và tìm hiểu thêm

1. Tìm bản in: các tập sử thi Raglai trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên ở Thư viện Quốc gia, thư viện tỉnh Khánh Hoà, Lâm Đồng hoặc thư viện Viện Nghiên cứu Văn hoá.
2. Đọc lời giới thiệu trước: phần này thường giải thích tên nhân vật, tên dòng họ, các từ Raglai khó dịch.
3. Ghi sơ đồ hai dòng họ: khi đọc, vẽ hai cột cho hai họ, ghi tên nhân vật vào từng cột sẽ đỡ lạc.
4. So với một sử thi Tây Nguyên khác sau khi đọc xong, chú ý cách người kể tả chiến trận và cách khép lại mối thù.

Góc nhìn hôm nay

Người Raglai được nhiều người biết qua đàn đá, đàn chapi và các nhạc cụ tre nứa. Nhưng sử thi của họ thì còn rất ít người đọc. Số người kể được trọn một bộ akhàt jucar không còn nhiều, và lớp trẻ phần lớn quen tiếng Việt hơn lời cổ của ông bà. Các bản in song ngữ vì vậy vừa là sách đọc, vừa là tài liệu để chính cộng đồng học lại.

Ai đến vùng núi Khánh Hoà có thể ghé các làng Raglai để thấy cảnh nương rẫy, nhà sàn, rừng núi — những khung cảnh mà người kể akhàt jucar dùng làm nền. Muốn nghe hát kể, nên liên hệ trước với cán bộ văn hoá xã hoặc người có uy tín trong làng. Trong bảo tàng tỉnh Khánh Hoà và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có thể xem hiện vật về đời sống người Raglai.