Truyện thơ dân tộc thiểu số là gì: khác sử thi, khác truyện Nôm người Kinh

Truyện thơ dân tộc thiểu số là những truyện kể dài bằng thơ, có cốt truyện và nhân vật rõ ràng, lưu truyền chủ yếu ở các dân tộc Thái, Tày, Nùng, Mường, Dao… ở miền núi phía Bắc và Thanh Hoá, Nghệ An. Khác sử thi, truyện thơ không kể chiến công của cả cộng đồng mà kể số phận một con người, thường là một đôi trai gái bị ngăn cách. Khác truyện Nôm của người Kinh, truyện thơ sống bằng tiếng nói, thể thơ và cách diễn xướng riêng của từng dân tộc, phần lớn khuyết danh và có nhiều dị bản.

Nếu từng học đoạn trích Lời tiễn dặn trong sách Ngữ văn, bạn đã gặp một truyện thơ: đoạn ấy được trích từ Tiễn dặn người yêu (Xống chụ xon xao) của người Thái. Bài này gom lại những gì cần biết để đọc đúng thể loại, trước khi đi vào từng tác phẩm.

Truyện thơ là gì: một định nghĩa dùng được

Giới nghiên cứu văn học dân gian thường xếp truyện thơ vào loại tự sự dân gian bằng văn vần. Ba dấu hiệu nhận ra nhanh nhất:

• Có cốt truyện trọn vẹn: mở đầu, biến cố, kết thúc, kéo dài hàng trăm tới hàng nghìn câu thơ. Tiễn dặn người yêu dài khoảng 1.846 câu theo bản dịch phổ biến.
• Kết hợp tự sự và trữ tình: người kể vừa thuật lại sự việc, vừa để nhân vật than thở, nhắn nhủ, thề nguyền rất dài. Nhiều đoạn đọc lên giống dân ca giao duyên hơn là kể chuyện.
• Nhân vật là con người cá nhân: chàng trai nghèo, cô gái bị ép gả, người mồ côi, người con riêng. Không phải tù trưởng khổng lồ hay thần linh như trong sử thi.

Tài liệu học Ngữ văn hiện hành thường tóm cốt truyện quen thuộc của thể loại thành một chuỗi: đôi trai gái yêu nhau tha thiết, tình yêu tan vỡ vì một trở lực, họ đau khổ, rồi hoặc vượt qua cảnh ngộ để sống bên nhau, hoặc cùng chết. Chuỗi này không đúng với mọi truyện, nhưng đủ dùng làm khung khi đọc lần đầu.

Truyện thơ khác sử thi ở đâu

Hai thể loại đều dài, đều là thơ, đều được kể – hát trước người nghe. Học sinh hay lẫn vì thế. Cách phân biệt nằm ở cái được kể và thời đại phản ánh.

Một cách nhớ gọn: sử thi hỏi cộng đồng sống còn thế nào, truyện thơ hỏi một con người có được yêu người mình chọn hay không. Vì thế giới nghiên cứu thường coi truyện thơ ra đời muộn hơn sử thi, khi xã hội đã có tục thách cưới nặng, có cảnh "môn đăng hộ đối", có nhà giàu và người ở.

Truyện thơ khác truyện Nôm của người Kinh ở đâu

Người Kinh có kho truyện thơ Nôm rất lớn: Truyện Kiều của Nguyễn Du, Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, và hàng loạt truyện khuyết danh như Tống Trân – Cúc Hoa, Phạm Công – Cúc Hoa. Đặt cạnh truyện thơ các dân tộc thiểu số, có bốn điểm khác:

1. Thể thơ. Truyện Nôm Kinh chủ yếu viết bằng lục bát. Truyện thơ Thái, Mường dùng thể thơ và nhịp điệu của tiếng nói dân tộc mình; những bản truyện thơ Nôm Tày trùng tên với truyện Nôm Kinh, lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, đều viết theo lối thơ bảy chữ kéo dài (thất ngôn trường thiên).
2. Chữ viết. Truyện Nôm Kinh được chép và khắc in bằng chữ Nôm Việt. Truyện thơ Thái được chép bằng chữ Thái cổ; truyện thơ Tày chép bằng chữ Nôm Tày; truyện thơ Mường chủ yếu sống bằng lời kể, lời hát vì người Mường không có chữ viết riêng lưu hành rộng như Thái, Tày.
3. Tác giả. Bên cạnh mảng khuyết danh, truyện Nôm Kinh có những tác phẩm bác học mang tên tác giả. Truyện thơ dân tộc thiểu số gần như đều khuyết danh; người chép tay đôi khi ghi tên mình ở cuối sách, nhưng đó là người chép chứ không phải người sáng tác.
4. Đời sống văn bản. Truyện Nôm Kinh có nhiều bản khắc in, tương đối ổn định. Truyện thơ dân tộc thiểu số tồn tại qua bản chép tay và lời kể, mỗi vùng mỗi khác, nên chuyện một tác phẩm có hai ba kết thúc là bình thường.

Hai mảng này không tách biệt. Người Tày từng mượn cốt truyện Nôm Kinh để viết lại bằng tiếng Tày và chữ Nôm Tày; người Thái có những truyện thơ trùng cốt với truyện của người Kinh. Chuyện mượn qua lại ấy là một đề tài riêng, đáng đọc kỹ.

Hai nhóm đề tài lớn

Tình yêu và hôn nhân

Đây là mảng nổi tiếng nhất. Trở lực thường là cha mẹ ham của, tục thách cưới, sự chênh lệch giàu nghèo, hoặc một kẻ có thế lực muốn cướp người con gái. Kết thúc chia hai ngả:

• Có hậu: đôi trai gái trải qua đau khổ rồi được về với nhau, như Tiễn dặn người yêu theo cách tóm tắt phổ biến.
• Bi kịch: cả hai cùng chết, có khi còn bị chia cách ở cõi bên kia, như Khun Lú – Nàng Ủa của người Thái, Nàng Ờm – chàng Bồng Hương của người Mường, Nam Kim – Thị Đan của người Tày.

Chính nghĩa và người anh hùng

Ít được biết hơn là mảng truyện thơ kể về người mồ côi, người nghèo đứng lên chống kẻ ác, hoặc về một người anh hùng của bản mường. Nghiên cứu về truyện thơ Thái ở Thanh Hoá cho thấy hai đề tài nổi bật ở đó chính là chính nghĩa và tình yêu hôn nhân, với những tác phẩm như Khăm Panh, Ú Thêm được phân tích như hình tượng người anh hùng.

Kho truyện thơ lớn cỡ nào: vài con số đã công bố

Các con số dưới đây lấy từ công trình đã in. Mỗi công trình đếm theo cách riêng, nên chúng không cộng được với nhau và chỉ nên đọc như mốc tham khảo.

Nhìn bảng có thể thấy điều quan trọng: phần lớn truyện thơ đã được chép thành văn bản từ lâu bằng chữ của chính dân tộc đó, không chỉ là lời truyền miệng. Đó là lý do nhiều tác phẩm còn được đến hôm nay.

Truyện thơ được kể, hát ra sao

Truyện thơ sống trong những đêm dài ở nhà sàn: người thuộc truyện ngâm, đọc hoặc hát theo làn điệu dân ca của dân tộc mình, người nghe ngồi quanh bếp. Với người Tày, giới nghiên cứu chỉ ra truyện thơ Nôm Tày hình thành trên nền làn điệu lượn và truyện cổ tích. Với người Thái, nhiều truyện thơ gần gũi với dân ca giao duyên đến mức có tác phẩm được xây dựng ngay trên nội dung của dân ca.

Vì gắn với giọng hát, truyện thơ hay lặp lại công thức: đoạn mở đầu xin phép người nghe, đoạn chuyển cảnh, những câu so sánh tình yêu với núi, sông, mùa vụ. Đọc bản dịch, người đọc nên nhớ mình đang đọc một bản đã mất đi nhạc điệu gốc.

Đọc truyện thơ thế nào cho khỏi nhầm

• Luôn hỏi "theo bản nào". Một truyện có thể có bản kể vùng này kết thúc có hậu, vùng kia bi kịch. Đừng gộp chi tiết của nhiều bản rồi coi đó là bản duy nhất.
• Tách đoạn trích khỏi toàn truyện. Lời tiễn dặn chỉ là một đoạn của Tiễn dặn người yêu; Nàng Ờm nhắn nhủ chỉ là một đoạn của Nàng Ờm – chàng Bồng Hương. Kết luận về cả tác phẩm từ một đoạn trích dễ sai.
• Đừng gọi truyện thơ là sử thi. Tiễn dặn người yêu là truyện thơ, không phải sử thi; Đăm Săn là sử thi, không phải truyện thơ.
• Đọc tục lệ như bối cảnh, không như lời phán xét. Tục thách cưới, tục ở rể hiện lên trong truyện là chất liệu đời sống; truyện thơ phản đối sự ép buộc, không chê bai cả một nền văn hoá.

Góc nhìn hôm nay: đọc ở đâu, xem ở đâu

Muốn đọc tiếp, có mấy lối vào chắc chắn:

• Sách giáo khoa và tuyển tập: đoạn Lời tiễn dặn trong Ngữ văn 11 (có ở các bộ sách đang dùng), Nàng Ờm nhắn nhủ trong Ngữ văn 11 bộ Kết nối tri thức. Bộ Tinh tuyển văn học Việt Nam có một quyển riêng cho văn học các dân tộc thiểu số.
• Bộ sách lớn: Tổng tập truyện thơ Nôm các dân tộc thiểu số Việt Nam (25 tập, nhóm do Trịnh Khắc Mạnh chủ trì) phiên âm, dịch và chú thích nhiều tác phẩm Tày; các công trình của Hoàng Triều Ân về truyện thơ Nôm Tày.
• Bảo tàng: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) và Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam (Thái Nguyên) trưng bày đời sống, nhà cửa, trang phục của các dân tộc Thái, Tày, Mường — bối cảnh để hiểu vì sao truyện thơ kể những điều nó kể.

Một gợi ý thực tế: đọc một truyện thơ trọn vẹn trước, rồi mới đọc phân tích. Thể loại này đẹp nhất ở những đoạn than dài mà bản tóm tắt luôn phải bỏ đi.