Akayet Dewa Mưno là một trong những trường ca (akayet) được nhắc tới nhiều nhất của văn học Chăm, kể về hoàng tử Dewa Mưno rời quê, phiêu bạt qua nhiều xứ sở, vượt thử thách và tìm được duyên lành. Truyện được chép tay bằng chữ Chăm truyền thống, có nhiều bản khác nhau, và thường được các nhà nghiên cứu đối chiếu với truyện Mã Lai Hikayat Dewa Mandu. Đọc Dewa Mưno là đọc một nhánh của dòng truyện hoàng tử phiêu bạt chạy suốt các vùng biển Đông Nam Á.
Akayet là gì
Chữ akayet trong tiếng Chăm có họ hàng với hikayat của tiếng Mã Lai, mà hikayat lại mượn từ tiếng Ả Rập, nghĩa gốc là "câu chuyện, lời kể". Ở thế giới Mã Lai, hikayat là truyện văn xuôi dài về vua chúa, anh hùng, phép thuật. Sang tiếng Chăm, akayet chỉ những truyện kể dài bằng thơ, dịch sang tiếng Việt thường gọi là "trường ca".
Văn học viết truyền thống của người Chăm có mấy dòng lớn, phân biệt cho khỏi lẫn:
| Thể loại | Đặc điểm | Ví dụ thường nhắc |
|---|---|---|
| Akayet | Tự sự dài bằng thơ, nhân vật là hoàng tử, anh hùng, có yếu tố thần kỳ | Dewa Mưno, Inra Patra, Um Mưrup |
| Ariya | Thơ trữ tình hoặc tự sự ngắn hơn, nhiều tâm sự | Ariya Cam – Bini |
| Dalikal | Truyện kể dân gian, thường bằng lời nói | Truyện cổ tích, truyện cười Chăm |
| Văn bản giáo huấn | Thơ khuyên răn cách ăn ở, đạo làm người | Một số bản thơ dạy con cái |
Trong dòng akayet, Dewa Mưno thường được giới thiệu như truyện tiêu biểu nhất về kiểu nhân vật hoàng tử lang bạt, còn Inra Patra nghiêng về anh hùng chiến trận và Um Mưrup mang bi kịch xung đột cha con, tôn giáo.
Câu chuyện kể gì
Các giới thiệu bằng tiếng Việt, chủ yếu từ công trình văn học Chăm của Inrasara và các nhà nghiên cứu Chăm, tóm tắt Dewa Mưno ở mức khung truyện: một hoàng tử xuất thân cao quý, có tài năng hơn người, vì những duyên cớ khác nhau mà rời cung điện đi xa. Trên đường, chàng qua nhiều xứ sở, gặp người tốt kẻ xấu, có lúc được thần linh hay phép lạ giúp, có lúc rơi vào hoạn nạn. Những cuộc gặp gỡ với các nàng công chúa là sợi chỉ đỏ của truyện. Cuối cùng người anh hùng được đền đáp bằng tình duyên và địa vị.
Chi tiết từng chặng, tên các nàng công chúa, các xứ sở chàng đi qua, kết thúc vui hay buồn thì khác nhau giữa các bản chép. Đây là chuyện bình thường với văn bản chép tay: mỗi người chép có thể thêm bớt, chữa câu, nhất là khi văn bản được đọc to trước người nghe. Vì vậy, khi gặp một bản tóm tắt rất chi tiết của Dewa Mưno mà không ghi theo bản chép nào, nên dè dặt.
Cách đọc an toàn nhất là coi Dewa Mưno như một kiểu truyện, với những chặng gần như cố định:
- Hoàng tử ra đời, có dấu hiệu khác thường hoặc tài năng sớm.
- Rời nhà, do lưu đày, do tự nguyện đi tìm điều gì đó, hoặc do số phận đẩy đưa.
- Phiêu bạt qua nhiều vùng đất lạ, gặp thử thách, gặp người giúp đỡ.
- Kết duyên, thường với một hoặc nhiều công chúa.
- Được thừa nhận: trở về, lên ngôi, hoặc được tôn vinh ở xứ mới.
Khung này có mặt trong rất nhiều hikayat Mã Lai và cả trong truyện cổ tích Việt, Khmer, Lào. Cái riêng của Dewa Mưno nằm ở lời thơ Chăm, ở cách người Chăm dùng truyện để nói về phẩm giá, lòng chung thuỷ và số phận.
Dewa Mưno và Hikayat Dewa Mandu
Văn học Mã Lai cổ có một truyện tên Hikayat Dewa Mandu, cũng về một hoàng tử có phép, đi qua nhiều xứ, lập công và kết duyên. Sự gần gũi giữa hai cái tên Mandu và Mưno, cùng với khung truyện giống nhau, khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hai truyện có quan hệ.
Quan hệ ấy theo chiều nào và chặt tới đâu thì còn phải bàn. Có mấy khả năng thường được nêu:
- Người Chăm tiếp nhận truyện từ thế giới Mã Lai rồi kể lại bằng thơ Chăm, đổi nhiều chi tiết.
- Hai truyện cùng bắt nguồn từ một kho truyện chung lưu truyền khắp vùng biển, mỗi nơi phát triển một kiểu.
- Hai bên ảnh hưởng qua lại nhiều lần qua các thế kỷ giao thương.
Muốn trả lời dứt khoát phải đối chiếu từng đoạn của các bản chép Chăm với các bản Mã Lai, việc mà các nghiên cứu chuyên sâu mới làm được. Với người đọc phổ thông, chỉ cần nhớ: Dewa Mưno không phải bản dịch từng câu của một truyện Mã Lai. Đó là truyện Chăm, mang hơi thở Chăm, đứng trong một dòng truyện rộng hơn.
Vì sao người Chăm gần với thế giới Mã Lai
Tiếng Chăm thuộc ngữ hệ Nam Đảo, cùng họ với tiếng Mã Lai, tiếng Indonesia, các tiếng Philippines, và gần với tiếng Gia Rai, Ê Đê, Raglai, Chu Ru ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. Từ rất sớm, các cảng Champa nằm trên tuyến buôn bán biển nối Ấn Độ Dương với biển Đông, tàu thuyền Mã Lai, Java, Ả Rập, Ấn Độ qua lại thường xuyên.
Hồi giáo cũng đến với người Chăm qua con đường biển. Một số bia mộ khắc chữ Ả Rập tìm thấy ở vùng Phan Rang được xếp vào khoảng thế kỷ 11, cho thấy đã có cộng đồng Hồi giáo ở đây từ sớm. Sau khi thành Vijaya (vùng Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai) thất thủ năm 1471, nhiều nhóm người Chăm di cư, một phần sang Campuchia và một phần tới các vùng Mã Lai. Những dòng người đi lại ấy mang theo chữ, sách, truyện.
Trong khung cảnh ấy, việc một truyện hoàng tử phiêu bạt có mặt cả ở bán đảo Mã Lai lẫn ở Panduranga không có gì lạ. Lạ hơn là người Chăm đã giữ được truyện qua bao biến động bằng những bản chép tay truyền trong gia đình.
Akayet được đọc như thế nào
Akayet không phải để đọc thầm. Theo mô tả của các nhà nghiên cứu văn hoá Chăm, trường ca thường được đọc ngâm theo làn điệu, trong gia đình hoặc trong xóm, vào những lúc nông nhàn, những đêm sum họp. Người biết chữ Chăm cầm bản chép, những người khác ngồi nghe.
Lối đọc này giải thích vì sao các bản chép khác nhau: người đọc thuộc truyện, nhớ những đoạn người nghe thích, thêm câu, đổi chữ, và khi chép lại thì những thay đổi ấy đi vào văn bản. Trường ca Chăm vì thế nằm giữa văn học viết và văn học truyền miệng, giống truyện thơ Nôm của người Việt từng được ngâm, kể ở làng quê.
Đặt Dewa Mưno cạnh những hoàng tử phiêu bạt khác
| Nhân vật | Của ai | Nét chính |
|---|---|---|
| Dewa Mưno | Người Chăm | Hoàng tử rời cung, phiêu bạt, kết duyên; trường ca chép tay |
| Inra Patra | Người Chăm | Hoàng tử anh hùng, nặng phần lập công; tên gần Hikayat Indraputra của Mã Lai |
| Preah Thong | Người Khmer | Hoàng tử lưu lạc, cưới con gái vua rắn thần, lập nước |
| Panji | Người Java | Hoàng tử đi tìm người yêu thất lạc, truyện lan khắp Đông Nam Á |
| Phra Aphai Mani | Văn học Thái | Hoàng tử thổi sáo bị đuổi khỏi cung, phiêu dạt trên biển |
Điểm chung dễ thấy: người anh hùng không lớn lên ở chốn bình yên mà trưởng thành trên đường đi. Xứ lạ, biển cả, rừng sâu là nơi thử thách tư cách người làm vua. Điểm khác nằm ở cái kết: Preah Thong lập nên một vương quốc, Panji tìm lại người yêu, còn các akayet Chăm thì, như có nhà nghiên cứu nhận xét, thường thấm một nỗi buồn của dân tộc từng có vương quốc rồi mất.
Góc nhìn hôm nay: tìm đọc và nghe ở đâu
- Sách: các công trình về văn học Chăm của Inrasara, xuất bản từ thập niên 1990, có giới thiệu và trích dịch các akayet; các tuyển tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số của Viện Nghiên cứu Văn hoá. Khi đọc, để ý bản dịch dựa trên bản chép nào.
- Vùng Chăm ở Khánh Hoà (Ninh Thuận cũ) và Lâm Đồng (Bình Thuận cũ): một số làng còn giữ sách chép tay trong gia đình. Người ngoài nên tìm hiểu qua các trung tâm văn hoá, nhà trưng bày địa phương, không tự ý xin xem sách gia truyền.
- Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội): có phần trưng bày về người Chăm, giúp hình dung đời sống nơi trường ca được đọc.
- Đọc so sánh: tìm đọc bản tiếng Việt của truyện Panji hay Phra Aphai Mani để thấy cùng một khung, mỗi dân tộc kể khác nhau ra sao.
Một điều nên mang về: khi kể Dewa Mưno cho người khác, hãy kể khung truyện và nói rõ "theo bản…". Trường ca Chăm sống bằng nhiều bản, và tôn trọng sự nhiều bản ấy là tôn trọng chính truyền thống chép tay của người Chăm.
Câu hỏi thường gặp
Akayet Dewa Mưno là gì?
Đó là một trường ca của người Chăm, kể về hoàng tử Dewa Mưno rời quê, phiêu bạt, vượt thử thách và kết duyên. Truyện được chép tay bằng chữ Chăm truyền thống và có nhiều bản khác nhau. Đây là một trong những akayet được nhắc tới nhiều nhất của văn học Chăm.
Akayet khác ariya thế nào?
Akayet là truyện kể dài bằng thơ về hoàng tử, anh hùng, có yếu tố thần kỳ, gần với "trường ca". Ariya là thơ ngắn hơn, nhiều chất trữ tình và tâm sự, như Ariya Cam – Bini. Cả hai đều được chép tay và đọc ngâm.
Dewa Mưno có phải truyện Mã Lai không?
Nhiều nhà nghiên cứu đối chiếu Dewa Mưno với Hikayat Dewa Mandu của Mã Lai vì tên và khung truyện gần nhau. Tuy vậy, bản Chăm là thơ Chăm, kể theo cách của người Chăm, không phải bản dịch từng câu. Quan hệ cụ thể giữa hai truyện còn cần đối chiếu văn bản.
Vì sao người Chăm có truyện giống người Mã Lai?
Tiếng Chăm thuộc ngữ hệ Nam Đảo, cùng họ với tiếng Mã Lai. Các cảng Champa nằm trên tuyến buôn bán biển, giao lưu với thế giới Mã Lai qua nhiều thế kỷ. Sau năm 1471, nhiều nhóm người Chăm còn di cư sang các vùng Mã Lai, mang theo và trao đổi truyện, sách.
Đọc Akayet Dewa Mưno ở đâu?
Có thể tìm các công trình văn học Chăm của Inrasara và các tuyển tập của Viện Nghiên cứu Văn hoá, trong đó có giới thiệu, trích dịch trường ca Chăm. Nên chú ý bản dịch dựa trên bản chép nào, vì các bản khác nhau khá nhiều.
