Truyện thơ Thái: hơn 40 tác phẩm chữ Thái cổ và hai kiểu cốt truyện

Truyện thơ Thái là kho truyện kể bằng thơ của người Thái ở Tây Bắc, Thanh Hoá và Nghệ An, được chép bằng chữ Thái cổ và hát kể qua nhiều thế hệ. Theo công trình nghiên cứu tương đối toàn diện đầu tiên về thể loại này, đã có hơn 40 truyện thơ bằng chữ Thái cổ được sưu tầm, công bố, trong đó 21 truyện đã được phiên âm và dịch ra tiếng phổ thông. Tiễn dặn người yêu và Khun Lú – Nàng Ủa chỉ là hai đỉnh nổi của cả một dãy núi.

Bài này không kể lại một truyện. Nó cho bạn tấm bản đồ: truyện thơ Thái nhiều cỡ nào, chia thành những kiểu nào, khác truyện thơ Mường, Tày ra sao, và có họ hàng với văn chương Thái ở Lào, Thái Lan, Vân Nam thế nào.

Một nền văn chương có chữ viết riêng

Điều làm truyện thơ Thái khác nhiều kho truyện kể miền núi là chữ. Người Thái ở Việt Nam có chữ viết riêng từ lâu, thường gọi là chữ Thái cổ, thuộc họ chữ viết có gốc từ Ấn Độ lan qua Đông Nam Á. Nhờ chữ, truyện thơ không chỉ sống trong trí nhớ người hát mà còn nằm trong những cuốn sách chép tay được giữ ở nhà sàn, truyền từ đời cha sang đời con.

Hệ quả trực tiếp: truyện thơ Thái có văn bản để so sánh, đối chiếu, và các nhà nghiên cứu có thể đếm, phân loại chúng. Trong khi đó, truyện thơ Mường chủ yếu sống bằng lời kể, nên mỗi lần sưu tầm là một lần ghi lại một bản mới.

Người Thái ở Việt Nam có hai nhánh lớn thường được nhắc là Thái Đen và Thái Trắng, cùng nhiều nhóm địa phương. Truyện thơ có mặt ở cả vùng Tây Bắc (Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, vùng Mường Lò nay thuộc Lào Cai) lẫn miền tây Thanh Hoá, Nghệ An. Mỗi vùng có cách kể, cách gọi tên nhân vật hơi khác.

Những con số cần nhớ

Các số liệu và phân loại này lấy từ luận án Khảo sát và nghiên cứu một số truyện thơ tiêu biểu của người Thái ở Việt Nam của Lê Thị Hiền (Đại học Quốc gia Hà Nội, thông tin luận án công bố năm 2013). Con số "hơn 40" là số đã sưu tầm, công bố tới thời điểm đó, không phải tổng số truyện thơ từng tồn tại.

Hai kiểu cốt truyện: từ dân ca và từ cổ tích

Truyện thơ mọc lên từ dân ca

Một nhóm truyện thơ Thái được xây trên nền dân ca giao duyên. Nhân vật nói với nhau bằng lời hát, cốt truyện đi theo mạch cảm xúc nhiều hơn mạch sự kiện. Nghiên cứu chỉ ra ở nhóm này còn tồn tại kết cấu khuyết thiếu: có truyện không đi trọn từ đầu tới cuối như một câu chuyện cổ tích, mà dừng ở một khúc tình cảm. Tiễn dặn người yêu, với những đoạn nhắn nhủ dài, cho thấy rõ sức kéo của dân ca trong thể loại.

Truyện thơ mọc lên từ truyện cổ tích

Nhóm thứ hai lấy cốt truyện cổ tích làm xương sống: có nhân vật mồ côi, có kẻ ác, có thử thách, có phép lạ, có kết thúc. Nhóm này chỉ có kết cấu hoàn chỉnh. Người nghe biết chắc câu chuyện sẽ đi tới đâu, cái hay nằm ở cách kể.

Nhân vật đang tách dần thành con người riêng

Tương ứng với hai kiểu cốt truyện là hai kiểu nhân vật: nhân vật trữ tình mang dáng dấp người hát trong dân ca, và nhân vật tự sự của truyện cổ. Nghiên cứu nhận thấy xu hướng nhân vật truyện thơ Thái tách dần từ tính chung sang tính riêng, mang dấu ấn cá nhân rõ hơn. Đó là bước đi của văn chương từ chuyện "một chàng trai, một cô gái" tới chuyện "chàng Lú, nàng Ủa".

Hai đề tài lớn: tình yêu và chính nghĩa

Mảng nổi tiếng nhất là tình yêu – hôn nhân, với hai ngả kết thúc có hậu và bi kịch đã có nghiên cứu riêng. Nhưng truyện thơ Thái không chỉ có chuyện tình.

Nghiên cứu về truyện thơ Thái ở Thanh Hoá cho thấy ở đây hai đề tài chiếm phần lớn là chính nghĩa và tình yêu hôn nhân. Hai tác phẩm thường được nêu khi bàn về hình tượng người anh hùng là Khăm Panh và Ú Thêm. Tư liệu phổ thông về cốt truyện hai tác phẩm này còn ít, nên ở đây chỉ ghi nhận vị trí của chúng: chúng cho thấy truyện thơ Thái có cả mảng ca ngợi người đứng lên vì lẽ phải, bên cạnh mảng than thở chuyện duyên.

Một số tên truyện khác vẫn được nhắc trong các danh sách phổ thông, chẳng hạn Ý Nọi – Nàng Xưa, nhưng chưa có bản tóm tắt đáng tin trong nguồn dễ tìm. Gặp những tên như vậy, nên tra trong các tuyển tập đã in thay vì tin vào tóm tắt truyền tay trên mạng.

Mượn cốt truyện từ láng giềng

Truyện thơ Thái không khép kín. Một khảo cứu trên Tạp chí Hán Nôm (2022) ghi nhận những trường hợp cùng cốt truyện giữa người Thái và người Kinh:

• Truyện Ngu Háu (con rắn thần Ngu Háu) của người Thái có cùng cốt truyện với Thạch Sanh.
• Truyện Trạng Nguyên của người Thái có cùng cốt truyện với Tống Trân – Cúc Hoa của người Kinh.
• Truyện Trạng Tư của người Thái trùng cốt truyện với Hoàng Trừu của người Kinh (người Tày cũng có bản Hoàng Trừu).

Hiện tượng này cho thấy người Thái tiếp nhận câu chuyện của dân tộc khác rồi kể lại bằng tiếng nói, thể thơ và phong tục của mình. Luận án về truyện thơ Thái cũng ghi nhận ngôn ngữ truyện thơ có sự kết hợp giữa ngôn ngữ bản tộc và ngôn ngữ các dân tộc khác.

Họ hàng xa: truyện thơ Thái ở Lào, Thái Lan, Vân Nam

Người Thái ở Việt Nam thuộc khối cư dân nói các ngôn ngữ Thái trải rộng từ Vân Nam (Trung Quốc) xuống Lào, Thái Lan và một phần Myanmar. Khi đặt truyện thơ Thái Việt Nam bên cạnh truyện thơ của người Thái ở Lào, Thái Lan và Vân Nam, luận án nói trên nhận thấy chúng có nhiều điểm gần gũi, tương đồng, bên cạnh những nét riêng.

Điều này giúp người đọc hôm nay hai việc. Thứ nhất, đọc truyện thơ Thái là đọc một nhánh của một truyền thống lớn ở lục địa Đông Nam Á. Thứ hai, nhiều motif tưởng là riêng — đôi tình nhân thành sao, chàng trai mồ côi, thử thách cầu hôn — có thể có họ hàng ở bên kia biên giới, và việc so sánh là một hướng nghiên cứu còn mở.

So với truyện thơ Mường và Tày

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu

• Đọc hai truyện đối xứng trước: Tiễn dặn người yêu (có hậu) rồi Khun Lú – Nàng Ủa (bi kịch). Hai bản này dễ tìm nhất.
• Tìm luận án và bài báo của Lê Thị Hiền về truyện thơ Thái (kết cấu có hậu – bi kịch, motif, nguồn gốc, người anh hùng trong Khăm Panh và Ú Thêm) nếu muốn đi sâu.
• Tìm bộ Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam của Viện Nghiên cứu Văn hoá ở thư viện lớn; đây là nơi gom nhiều bản dịch.
• Đi thực địa: các bản Thái ở Sơn La, Điện Biên, Mường Lò (nay thuộc Lào Cai), miền tây Thanh Hoá. Ở một số nơi có các lớp dạy chữ Thái cổ cho lớp trẻ — cách tốt để thấy những cuốn sách chép tay vẫn còn người đọc.