Akayet Inra Patra là trường ca Chăm về người anh hùng Inra Patra, thường được xếp cạnh Dewa Mưno như hai akayet tiêu biểu nhất, nhưng theo các giới thiệu phổ biến thì nghiêng về phía lập công và giao tranh hơn là tình duyên. Tên nhân vật gần với Hikayat Indraputra, một truyện anh hùng nổi tiếng của văn học Mã Lai, nên giới nghiên cứu hay đặt hai truyện cạnh nhau. Bản Chăm được chép tay bằng chữ Chăm truyền thống, có nhiều bản, và đọc nó cần phân biệt khung truyện chung với chi tiết riêng của từng bản.
Inra Patra là ai
Tên Inra Patra là cách đọc Chăm của một tên gốc Phạn: Indra là vị thần sấm sét, vua các thần trong thần thoại Ấn Độ, putra là "con trai". "Con của Indra", cái tên đã nói lên tầm vóc nhân vật: một người anh hùng được ưu ái, mang phẩm chất gần với thần.
Các giới thiệu bằng tiếng Việt về văn học Chăm mô tả Inra Patra là hoàng tử có tài và có phép, trải qua nhiều thử thách và cuộc giao tranh, lập công rồi được đền đáp. Đó là kiểu anh hùng quen thuộc của truyện vương giả: mạnh mẽ, được trời ưu ái, và cuối cùng được thừa nhận.
Giống mọi văn bản chép tay, mỗi bản Inra Patra có thể khác nhau ở số đoạn, thứ tự các trận đánh, tên các nhân vật phụ. Một bản tóm tắt chi tiết mà không ghi nguồn chép nên được đọc dè dặt.
Họ hàng Mã Lai: Hikayat Indraputra
Ở thế giới Mã Lai, Hikayat Indraputra là một trong những hikayat được biết tới sớm và chép nhiều. Theo bản Mã Lai phổ biến, hoàng tử Indraputra còn nhỏ thì bị một con công vàng, đồ vật kỳ diệu do một người thợ làm ra, mang bay đi khỏi cung. Chàng lớn lên nơi đất lạ, rồi nhận lời đi tìm phương thuốc giúp một ông vua hiếm muộn. Trên đường, chàng vượt qua nhiều xứ thần tiên, đối đầu với các loài quỷ, học phép, gặp và cưới công chúa, cuối cùng trở về đoàn tụ.
Đặt cạnh bản Chăm, người ta thấy sự gần gũi rõ ở tên nhân vật và ở khung "hoàng tử có phép, đi qua nhiều thử thách". Còn bản Chăm theo sát bản Mã Lai đến đâu, có giữ chi tiết con công vàng hay không, đã thay đổi những gì cho hợp với người nghe Chăm, thì phải đối chiếu văn bản cụ thể. Các nhà nghiên cứu Chăm nhấn mạnh rằng dù vay mượn khung truyện, akayet là sáng tác bằng thơ Chăm, với cách cảm, cách nghĩ của người Chăm.
| Hikayat Indraputra (Mã Lai) | Akayet Inra Patra (Chăm) | |
|---|---|---|
| Hình thức | Văn xuôi, chép bằng chữ Jawi (chữ Ả Rập cải biên) | Thơ, chép bằng chữ Chăm truyền thống |
| Nhân vật chính | Hoàng tử Indraputra | Hoàng tử, người anh hùng Inra Patra |
| Khung truyện | Thất lạc từ nhỏ, đi tìm thuốc, vượt xứ thần tiên, cưới công chúa, trở về | Lập công, giao tranh, vượt thử thách; chi tiết khác nhau theo bản chép |
| Cách tiếp nhận | Đọc to trong cung đình và dân gian Mã Lai | Đọc ngâm trong gia đình, xóm làng Chăm |
Người anh hùng Chăm khác người anh hùng Tây Nguyên ở đâu
Người Chăm và người Ê Đê, Gia Rai cùng thuộc ngữ hệ Nam Đảo, cùng có truyện anh hùng. Nhưng đặt Inra Patra cạnh Đăm Săn của người Ê Đê sẽ thấy hai thế giới khác nhau:
- Đăm Săn là tù trưởng giàu có của một buôn làng, đánh các tù trưởng khác, đi cầu hôn nữ thần Mặt Trời. Sử thi được hát kể truyền miệng, không có văn bản gốc, mãi tới thế kỷ 20 mới được ghi lại.
- Inra Patra là hoàng tử của một vương quốc có cung điện, triều thần, quân đội. Trường ca được chép thành sách bằng chữ Chăm từ lâu, đọc theo văn bản.
Sự khác nhau phản ánh lịch sử: người Chăm từng có nhà nước, chữ viết, bia ký hơn một nghìn năm, nên người anh hùng của họ mang dáng dấp vương quyền. Các dân tộc Tây Nguyên sống theo buôn làng tự quản, người anh hùng là tù trưởng giỏi đi rẫy, giỏi giữ làng. Đăm Săn ở đây chỉ làm mốc so sánh, phần tóm tắt và phân tích sử thi Ê Đê có ở các bài khác.
Đọc trường ca anh hùng Chăm trong bối cảnh lịch sử
Các bản chép tay trường ca Chăm còn giữ được đến nay phần lớn có niên đại khá muộn, vì giấy và lá buông khó tồn tại lâu trong khí hậu nóng ẩm. Văn bản thường được chép đi chép lại, mỗi lần chép lại có thể thay đổi.
Bối cảnh của những lần chép ấy là giai đoạn vùng Panduranga, phần còn lại của Champa ở Nam Trung Bộ, dần thu hẹp quyền tự chủ. Năm 1832, dưới thời Minh Mạng, chế độ tự trị cuối cùng của vùng này bị bãi bỏ. Đọc một trường ca về người anh hùng lập công trong hoàn cảnh ấy, người nghe Chăm hẳn gửi gắm nhiều điều. Tuy vậy, cũng nên tránh đọc mọi chi tiết trong truyện như ẩn dụ chính trị trực tiếp: truyện hoàng tử có phép vốn có đời sống riêng, lưu truyền khắp vùng biển từ trước đó rất lâu.
Ba akayet, ba kiểu người anh hùng
Văn học Chăm thường được giới thiệu với ba akayet tiêu biểu. Đặt cạnh nhau giúp nhớ nhanh và khỏi lẫn:
| Trường ca | Kiểu nhân vật | Cảm hứng chính |
|---|---|---|
| Dewa Mưno | Hoàng tử phiêu bạt | Tình duyên, số phận, những xứ sở xa lạ |
| Inra Patra | Hoàng tử anh hùng | Lập công, giao tranh, được thừa nhận |
| Um Mưrup | Hoàng tử bi kịch | Theo giới thiệu phổ biến: xung đột giữa cha và con vì khác đường tín ngưỡng |
Ba kiểu nhân vật cho thấy văn học Chăm không chỉ có một giọng. Có giọng phiêu lưu, có giọng hùng tráng, có giọng bi thương. Cả ba đều dùng hình thức akayet: truyện dài bằng thơ, chép tay, đọc ngâm.
Những mô-típ cần để ý khi đọc
Truyện anh hùng của khu vực chịu ảnh hưởng Ấn Độ và Mã Lai thường dùng một kho mô-típ chung. Khi đọc bản dịch Inra Patra, có thể dò xem bản mình đang đọc giữ những mô-típ nào:
- Tên và dòng dõi thần thánh: tên người anh hùng gợi tới thần Indra, gợi sự che chở của bề trên.
- Vũ khí, đồ vật kỳ diệu: cung, kiếm, ngọc, những thứ giúp chàng vượt khó.
- Đối thủ phi thường: quỷ, yêu tinh, những vị vua tàn bạo, những đội quân đông đảo.
- Người phụ nữ: công chúa cần cứu, người vợ chung thuỷ, người mẹ chờ con.
- Sự trở về: người anh hùng đi xa rồi quay lại, được thừa nhận.
Mỗi mô-típ xuất hiện thế nào, nhiều hay ít, chính là chỗ làm nên bản sắc riêng của bản Chăm so với bản Mã Lai.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu tiếp
- Đọc: các công trình văn học Chăm của Inrasara có phần giới thiệu và trích dịch akayet; các ấn phẩm phiên âm, dịch thuật văn bản Chăm của các nhà nghiên cứu Chăm trong và ngoài nước. Chọn bản có ghi rõ văn bản gốc.
- Đọc đối chiếu: bản tiếng Anh hoặc tiếng Việt giới thiệu Hikayat Indraputra giúp thấy rõ hơn phần vay mượn và phần sáng tạo.
- Đến: Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng để hình dung thế giới thần Ấn Độ mà tên Inra Patra gợi tới, có các tượng thần và phù điêu tiêu biểu; vùng Chăm ở Khánh Hoà và Lâm Đồng vào dịp lễ hội truyền thống để gặp cộng đồng đang giữ văn hoá ấy.
Thứ mang về được từ Inra Patra là một cách phân biệt: người anh hùng có chữ viết và vương quyền (Chăm) khác người anh hùng của buôn làng hát kể (Tây Nguyên), dù hai dân tộc là họ hàng ngôn ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Akayet Inra Patra là gì?
Đó là trường ca của người Chăm về hoàng tử anh hùng Inra Patra, theo giới thiệu phổ biến thì nghiêng về lập công và giao tranh. Trường ca được chép tay bằng chữ Chăm truyền thống, đọc ngâm trong cộng đồng. Cùng với Dewa Mưno, đây là akayet được nhắc tới nhiều nhất.
Tên Inra Patra có nghĩa là gì?
Inra Patra là cách đọc Chăm của tên gốc Phạn Indraputra, nghĩa là "con trai của Indra". Indra là vua các thần trong thần thoại Ấn Độ, vị thần sấm sét. Tên gọi cho thấy nhân vật được hình dung như một người anh hùng mang phẩm chất thần thánh.
Inra Patra và Hikayat Indraputra có giống nhau không?
Hai truyện gần nhau ở tên nhân vật và khung truyện hoàng tử có phép vượt nhiều thử thách. Bản Mã Lai là văn xuôi chép bằng chữ Jawi, bản Chăm là thơ chép bằng chữ Chăm. Mức độ giống khác ở từng chi tiết cần đối chiếu văn bản cụ thể.
Inra Patra khác Đăm Săn thế nào?
Đăm Săn là sử thi Ê Đê hát kể truyền miệng về một tù trưởng buôn làng. Inra Patra là trường ca Chăm chép thành sách về một hoàng tử của vương quốc có cung điện, quân đội. Khác biệt phản ánh lịch sử: người Chăm có nhà nước và chữ viết từ lâu.
Văn học Chăm có những trường ca nào nổi tiếng?
Ba akayet thường được nhắc là Dewa Mưno, Inra Patra và Um Mưrup. Bên cạnh đó có các ariya như Ariya Cam – Bini và nhiều truyện kể dân gian. Phần lớn được chép tay bằng chữ Chăm truyền thống.
