Ariya Cam – Bini là tác phẩm thơ của người Chăm kể mối tình giữa một chàng trai Chăm và một cô gái Bini, tức cô gái thuộc cộng đồng chịu ảnh hưởng Hồi giáo. Hai người yêu nhau nhưng bị ngăn trở vì khác đường tín ngưỡng, và bài thơ là tiếng lòng buồn thương của cuộc tình không trọn. Tác giả và niên đại chưa xác định chắc chắn; giới nghiên cứu Chăm thường xếp tác phẩm vào hàng những bài ariya trữ tình hay nhất.
Ariya là gì
Trong văn học viết của người Chăm, ariya là tên gọi chung cho thơ, phân biệt với akayet là trường ca kể chuyện dài về hoàng tử, anh hùng. Ariya có thể là thơ trữ tình, thơ kể chuyện ngắn, thơ thế sự hay thơ khuyên răn. Nhiều nhà nghiên cứu, trong đó có Inrasara, lưu ý rằng thể thơ phổ biến của ariya có nhịp gần với lục bát của người Việt: những câu ngắn dài xen nhau, rất hợp để đọc ngâm.
Giống akayet, ariya được chép tay bằng chữ Chăm truyền thống, lưu giữ trong gia đình, chép đi chép lại qua nhiều đời. Vì vậy, một bài ariya thường có vài bản, khác nhau ít nhiều về câu chữ.
Cam và Bini: hiểu tên tác phẩm
Tên tác phẩm ghép hai chữ chỉ hai cộng đồng. Cam là cách người Chăm tự gọi mình, trong ngữ cảnh này chỉ người Chăm theo tín ngưỡng truyền thống. Bini trong văn bản cũ được hiểu là người theo Hồi giáo. Ngày nay người Chăm vùng Khánh Hoà và Lâm Đồng (Ninh Thuận, Bình Thuận cũ) chia hai cộng đồng chính:
| Cộng đồng | Tên gọi khác | Đặc điểm tín ngưỡng |
|---|---|---|
| Chăm Ahiêr | Chăm Bà-la-môn | Tín ngưỡng Chăm chịu ảnh hưởng Ấn Độ giáo, đã bản địa hoá |
| Chăm Awal | Chăm Bàni | Hồi giáo đã bản địa hoá, hoà với tục lệ Chăm |
| Chăm Islam | Chăm Hồi giáo | Theo Hồi giáo gần với thế giới Hồi giáo rộng lớn, đông ở An Giang, TP Hồ Chí Minh |
Cô gái "Bini" trong bài thơ thuộc phía Hồi giáo, nhưng là Bàni hay Islam theo cách phân chia ngày nay thì giới nghiên cứu chưa thống nhất, vì cách gọi tên của văn bản cũ không trùng hẳn với cách gọi bây giờ. Điều chắc chắn là hai nhân vật đứng ở hai phía của một ranh giới tín ngưỡng mà luật tục thời ấy không cho vượt qua.
Câu chuyện trong bài thơ
Ariya Cam – Bini không kể chuyện theo lối nhiều tình tiết như truyện thơ Nôm. Phần lớn bài là lời tâm sự. Khung câu chuyện mà các bản giới thiệu đều nêu khá giống nhau:
- Chàng trai Chăm gặp và đem lòng yêu cô gái Bini.
- Tình yêu được đáp lại, hai người gắn bó.
- Gia đình, cộng đồng và luật tục ngăn cản vì hai người khác đạo.
- Cuộc tình tan vỡ; người ở lại mang nỗi nhớ thương, oán trách số phận.
Chi tiết cụ thể như hai người gặp nhau ở đâu, ai là người buộc phải chia tay, kết cục của cô gái ra sao, thì các bản tóm tắt tiếng Việt không hoàn toàn giống nhau. Người đọc nên tìm bản dịch có ghi rõ nguồn văn bản chứ không dựa vào một bản tóm tắt duy nhất.
Có ý kiến gắn bài thơ với một nhân vật có thật thuộc tầng lớp quý tộc Panduranga, xem đây là tâm sự của chính người ấy. Ý kiến này thú vị nhưng chưa có bằng chứng văn bản đủ chắc. Cách nói thận trọng là: tác phẩm khuyết danh, có thể ra đời trong khoảng vài thế kỷ gần đây, khi vùng Panduranga là nơi tập trung của người Chăm.
Vì sao bài thơ được yêu thích
Thứ nhất, nó chạm vào một nỗi đau rất người: yêu mà không được ở bên nhau vì những bức tường không do mình dựng nên. Thứ hai, giọng thơ là giọng của người trong cuộc, không phán xét, không giảng đạo, chỉ kể và than. Thứ ba, bài thơ cho người đọc ngoài cộng đồng thấy rằng đời sống tinh thần của người Chăm có những lằn ranh tinh tế giữa các nhóm tín ngưỡng, và văn chương là nơi người ta nói về những lằn ranh ấy.
Nên nói thêm: bài thơ là một tác phẩm văn học về một thời. Không nên lấy nó để nhận xét về quan hệ giữa các cộng đồng Chăm hôm nay, vốn đã đổi khác nhiều qua thời gian.
Những mối tình bị ngăn trở trong văn học các dân tộc
Đặt Ariya Cam – Bini cạnh các tác phẩm cùng đề tài giúp thấy mỗi dân tộc nói về rào cản tình yêu theo cách riêng:
| Tác phẩm | Của ai | Rào cản chính |
|---|---|---|
| Ariya Cam – Bini | Người Chăm | Khác đường tín ngưỡng |
| Tum Teav | Người Khmer | Mẹ cô gái hứa gả cho con nhà quyền thế |
| Tiễn dặn người yêu | Người Thái | Cha mẹ ép gả cô gái cho người khác |
| Khun Lú – Nàng Ủa | Người Thái | Hai gia đình gây khó, đôi lứa không được thành đôi |
| Romeo và Juliet | Shakespeare (Anh) | Thù hận giữa hai dòng họ |
Điểm riêng của bài thơ Chăm là rào cản không nằm ở tiền bạc hay quyền thế mà ở tín ngưỡng. Đây là đề tài hiếm trong văn học dân gian các dân tộc ở Việt Nam, nên tác phẩm có giá trị như một tư liệu về lịch sử tâm hồn của một cộng đồng.
Đọc ariya thế nào cho đúng
- Đọc như thơ, chú ý nhạc điệu và hình ảnh, không đọc như biên bản sự kiện.
- Tìm bản song ngữ nếu có: thấy chữ Chăm, phiên âm Latinh và bản dịch tiếng Việt đặt cạnh nhau giúp hiểu vì sao người dịch chọn chữ này chữ kia.
- Nghe đọc ngâm: nhiều giá trị của ariya nằm ở lúc ngâm lên. Các chương trình văn hoá Chăm ở Khánh Hoà, Lâm Đồng thỉnh thoảng có phần trình diễn thơ, dân ca.
- Tôn trọng ranh giới cộng đồng: khi trò chuyện với người Chăm về tác phẩm, đừng hỏi theo kiểu bắt người ta xếp hạng tôn giáo nào hơn.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu tiếp
Muốn đọc Ariya Cam – Bini, hãy tìm các công trình về văn học Chăm của Inrasara, nhà thơ và nhà nghiên cứu người Chăm đã giới thiệu nhiều ariya sang tiếng Việt, cùng các tuyển tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số do Viện Nghiên cứu Văn hoá biên soạn. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội và các nhà trưng bày văn hoá Chăm ở Khánh Hoà giúp hình dung đời sống của người Chăm Ahiêr và Awal. Đến các làng Chăm quanh Phan Rang (nay thuộc Khánh Hoà) vào dịp lễ hội truyền thống là cách gần nhất để thấy hai cộng đồng trong bài thơ đang sống cạnh nhau ra sao.
Thứ mang về được: một cách phân biệt rõ ràng giữa Ahiêr, Awal (Bàni) và Chăm Islam, ba tên gọi hay bị dùng lẫn trên báo và mạng.
Câu hỏi thường gặp
Ariya Cam – Bini kể về chuyện gì?
Tác phẩm kể mối tình giữa một chàng trai Chăm theo tín ngưỡng truyền thống và một cô gái Bini, tức cô gái thuộc cộng đồng chịu ảnh hưởng Hồi giáo. Hai người yêu nhau nhưng bị ngăn trở vì khác đạo, cuộc tình tan vỡ. Phần lớn bài là lời tâm sự buồn thương của người trong cuộc.
Bini trong Ariya Cam – Bini nghĩa là gì?
Trong văn bản Chăm cũ, Bini được hiểu là người theo Hồi giáo. Cô gái trong bài thơ thuộc phía này, nhưng tương ứng với Chăm Bàni hay Chăm Islam ngày nay thì giới nghiên cứu chưa thống nhất. Cách gọi cũ không trùng hẳn với cách gọi bây giờ.
Ai là tác giả Ariya Cam – Bini?
Tác giả chưa xác định chắc chắn. Có ý kiến gắn bài thơ với một nhân vật quý tộc vùng Panduranga, nhưng chưa có bằng chứng đủ chắc. Cách nói thận trọng là coi tác phẩm là khuyết danh.
Ariya khác akayet thế nào?
Ariya là thơ, thường trữ tình hoặc kể chuyện ngắn, thể thơ thường được so với lục bát. Akayet là trường ca dài kể chuyện hoàng tử, anh hùng như Dewa Mưno, Inra Patra. Cả hai đều chép tay bằng chữ Chăm và đọc ngâm.
Chăm Ahiêr và Chăm Awal khác nhau thế nào?
Chăm Ahiêr theo tín ngưỡng Chăm chịu ảnh hưởng Ấn Độ giáo, còn gọi là Chăm Bà-la-môn. Chăm Awal, còn gọi là Chăm Bàni, theo Hồi giáo đã bản địa hoá. Ngoài ra có cộng đồng Chăm Islam theo Hồi giáo gần với thế giới Hồi giáo rộng lớn, đông ở An Giang.
