Cau (Kramuka) và Dừa (Narikela) là tên hai dòng tộc, gọi theo tiếng Phạn là vamsa, xuất hiện trong bia ký Champa. Từ vài dòng chữ khắc ấy, các nhà nghiên cứu đầu thế kỷ 20 dựng nên bức tranh "thị tộc Cau ở phía Bắc, thị tộc Dừa ở phía Nam", rồi sách phổ thông kể lại thành chuyện hai thị tộc khi tranh giành, khi kết thông gia. Phần chắc chắn là tên gọi trên bia; phần câu chuyện là lớp diễn giải đến sau, và chính lớp ấy đang được giới nghiên cứu xem lại.
Cau và Dừa: hai cái tên trên bia đá
Champa để lại hàng trăm bia ký, viết bằng tiếng Phạn và tiếng Chăm cổ, trải dài hơn một nghìn năm. Phần lớn là bia của vua và quý tộc: ghi việc dựng đền, cúng ruộng, kể công trạng, kể dòng dõi. Trong phần kể dòng dõi, có lúc người soạn bia gắn nhà vua với một vamsa, tức một dòng, một tông tộc.
Hai tên đáng chú ý là Narikela-vamsa (dòng Dừa, narikela là quả dừa) và Kramuka-vamsa (dòng Cau, kramuka là cây cau). Cả hai đều là tên cây quen thuộc của dải đất ven biển miền Trung. Gọi tông tộc bằng tên một loài cây không phải chuyện riêng của Champa: nhiều xã hội Đông Nam Á và Nam Á dùng cây, con vật hay vật tổ để chỉ nguồn gốc dòng họ.
Cần nói rõ: bia ký không kể một "truyền thuyết Cau – Dừa" theo kiểu có mở đầu, thắt nút, kết thúc. Bia chỉ nêu tên dòng khi ca ngợi nhà vua, đôi khi nhắc việc một vị vua hợp nhất được các vùng. Mọi câu chuyện dài hơn về hai thị tộc đều là phần dựng lại.
Bức tranh "Cau phương Bắc, Dừa phương Nam" ra đời thế nào
Người hệ thống hoá câu chuyện là nhà Đông phương học người Pháp Georges Maspero. Công trình Le Royaume de Champa (in thành sách năm 1928, trước đó đăng nhiều kỳ trên tạp chí) xếp các triều vua Champa theo vùng và theo dòng. Theo cách đọc này:
- Dòng Cau gắn với vùng phía Bắc, quanh Amaravati (vùng Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng), nơi có thánh địa Mỹ Sơn và kinh đô Indrapura ở Đồng Dương.
- Dòng Dừa gắn với vùng phía Nam, gồm Kauthara (quanh Nha Trang) và Panduranga (quanh Phan Rang, nay thuộc Khánh Hoà).
Từ đó, lịch sử Champa được đọc như một chuỗi lúc dòng này thắng, lúc dòng kia lên, xen giữa là những vị vua "hợp nhất hai dòng". Bức tranh gọn và dễ nhớ, nên đi thẳng vào sách giáo khoa, sách du lịch, rồi vào lời thuyết minh ở các tháp Chăm.
| Vùng Champa (tên trong sử) | Khu vực ngày nay | Di tích nên biết |
|---|---|---|
| Amaravati, Indrapura | Đà Nẵng (Quảng Nam cũ) | Thánh địa Mỹ Sơn, phế tích Đồng Dương |
| Vijaya | Gia Lai (Bình Định cũ) | Thành Đồ Bàn, các tháp quanh Quy Nhơn |
| Kauthara | Khánh Hoà (quanh Nha Trang) | Tháp Po Nagar |
| Panduranga | Khánh Hoà và Lâm Đồng (Ninh Thuận, Bình Thuận cũ) | Các tháp quanh Phan Rang, tháp Pô Sah Inư ở Phan Thiết |
Bảng trên chỉ để định vị. Việc gán vùng nào cho dòng nào, vào thời nào, chính là chỗ còn bàn.
Lời kể về hai thị tộc: đâu là truyền thuyết, đâu là kể lại
Trong sách phổ thông tiếng Việt hay gặp những đoạn kể khá sinh động: hai thị tộc Cau và Dừa từng đánh nhau, rồi một cuộc hôn nhân giữa hai dòng đem lại hoà bình, hoặc một vị vua "thuộc cả hai dòng" thống nhất đất nước. Có bản còn gán thêm vật tổ, màu sắc, thần bảo hộ cho mỗi bên.
Người đọc nên đặt ba câu hỏi trước một đoạn kể như thế:
- Đoạn kể dẫn nguồn nào? Nếu chỉ ghi chung "theo truyền thuyết" mà không nêu bia ký, sách sưu tầm hay nơi ghi lời kể, đó nhiều khả năng là cách người viết hiện đại diễn lại các kết luận của Maspero.
- Chi tiết nào nằm trên bia? Trên bia có tên dòng và lời ca ngợi dòng dõi nhà vua. Những chi tiết như trận đánh giữa hai thị tộc, đám cưới hoà giải hay lời thề kết ước cần được kiểm riêng.
- Có bản kể dân gian Chăm được sưu tầm không? Văn học dân gian Chăm có truyện kể (dalikal), trường ca (akayet), thơ (ariya) phong phú, nhưng một cốt truyện thống nhất về "hai thị tộc Cau – Dừa" do người Chăm kể và được ghi chép có nguồn rõ ràng thì rất khó tìm trong các tuyển tập phổ biến.
Nói cách khác, "truyền thuyết Cau – Dừa" là một trường hợp hiếm: câu chuyện đi từ bia đá vào sách học thuật, rồi từ sách học thuật mới vào lời kể đại chúng, thay vì đi theo chiều ngược lại như phần lớn huyền sử khác.
Vì sao lại là cây cau và cây dừa
Cau và dừa là hai loài cây thân cột, mọc thành hàng quanh làng, quen thuộc với mọi cư dân duyên hải Đông Nam Á. Cau gắn với tục ăn trầu, một tập quán chung của cả vùng, từ người Việt, người Chăm, người Khmer cho tới người Mã Lai và người Philippines. Trầu cau có mặt trong cưới hỏi, trong tiếp khách, trong lễ nghi, nên là biểu tượng của giao kết và tình thân.
Dừa là cây cho nước uống, cùi, dầu, lá lợp nhà, sợi bện dây. Ở các vùng cát ven biển miền Trung, nơi đất khô và gió mạnh, dừa là một trong số ít cây cho nhiều thứ đến vậy. Chọn dừa làm tên dòng là chọn một biểu tượng của sự sung túc gắn với biển.
Người Việt có Sự tích trầu cau với tích hai anh em và người vợ hoá thành cây cau, dây trầu, hòn đá vôi. Truyện ấy là truyện của người Kinh, kể chuyện tình nghĩa gia đình, không liên quan tới dòng tộc Champa. Sự trùng hợp chỉ cho thấy cây cau quan trọng thế nào trong văn hoá cả vùng.
Giới nghiên cứu sau này nói gì
Từ nửa sau thế kỷ 20, nhiều nhà nghiên cứu Champa trong và ngoài nước đọc lại bia ký và đưa ra những dè dặt với sơ đồ của Maspero:
- Bia ký ít nhắc hai dòng. Trong số rất nhiều bia, tên Narikela-vamsa và Kramuka-vamsa chỉ xuất hiện ở một số ít văn bản. Dựng cả lịch sử mười thế kỷ trên vài lần nhắc tên là mạo hiểm.
- Champa có thể không phải một vương quốc thống nhất kiểu tập quyền. Cách nhìn được nhiều người chấp nhận hiện nay coi Champa là một liên kết nhiều tiểu quốc, nhiều trung tâm quyền lực dọc các đồng bằng ven biển, lúc gắn chặt, lúc rời ra. Trong bức tranh ấy, "hai thị tộc" là cách đơn giản hoá.
- Tên dòng có thể mang nghĩa nghi lễ, tôn vinh hơn là chỉ một tập đoàn người có thật, có lãnh thổ rõ ràng. Gắn dòng dõi với cây cối, với rắn thần hay với thần linh là lối viết quen thuộc của bia ký vùng chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn Độ.
Những ý kiến này không xoá bỏ hai cái tên trên bia. Chúng chỉ nhắc rằng ranh giới "Cau phương Bắc – Dừa phương Nam" là một giả thuyết làm việc của học giả, không phải một sự thật được người Chăm xưa tự mô tả như vậy.
Đừng nhầm Cau – Dừa với những cặp đôi khác
Văn hoá Chăm có nhiều cặp đối xứng, dễ khiến người mới tìm hiểu gộp làm một:
| Cặp | Là gì | Khác Cau – Dừa ở đâu |
|---|---|---|
| Cau – Dừa | Tên hai dòng (vamsa) trên bia ký Champa | Thuộc tầng sử liệu cổ (bia ký thời các vương triều Champa) |
| Chăm Ahiêr – Chăm Awal (Bàni) | Hai cộng đồng tôn giáo của người Chăm vùng Khánh Hoà, Lâm Đồng hiện nay | Là chuyện tín ngưỡng, hình thành muộn hơn nhiều; không phải hậu thân của hai dòng Cau – Dừa |
| Chăm Hồi giáo (Islam) | Cộng đồng Chăm theo Hồi giáo, đông ở An Giang, TP Hồ Chí Minh | Không liên quan tới sơ đồ hai dòng |
| Mẫu hệ – phụ hệ | Người Chăm Ahiêr, Awal theo chế độ mẫu hệ | Là tổ chức gia đình, không phải tên dòng vua |
Một số bài viết trên mạng gán Ahiêr cho "dòng Cau", Awal cho "dòng Dừa" hoặc ngược lại. Không có cơ sở bia ký nào cho phép làm thế.
Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì
Muốn chạm vào phần thật của câu chuyện, cách tốt nhất là xem chính những văn bản và di tích mà học giả đã dựa vào:
- Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: nơi trưng bày nhiều tượng, phù điêu và một số bia ký từ Mỹ Sơn, Đồng Dương, Trà Kiệu. Đọc chú thích để thấy mỗi hiện vật thuộc vùng nào, thời nào.
- Thánh địa Mỹ Sơn (Đà Nẵng): trung tâm tôn giáo của vùng phía Bắc, nơi tìm thấy nhiều bia quan trọng.
- Các tháp quanh Phan Rang (Khánh Hoà): vùng Panduranga, nơi người Chăm còn sống đông và giữ lễ hội truyền thống. Nên đi vào dịp lễ hội để thấy cộng đồng thật, không chỉ thấy gạch đá.
- Sách: Le Royaume de Champa của Maspero (có bản dịch tiếng Việt lưu hành) để biết sơ đồ cổ điển; các công trình văn hoá Chăm của Inrasara và các tuyển tập của Viện Nghiên cứu Văn hoá để nghe tiếng nói từ bên trong cộng đồng; các nghiên cứu bia ký Champa mới hơn để thấy sơ đồ ấy được sửa ra sao.
Bài học rút ra khá rõ: một huyền sử có thể sinh ra trong thư viện. Khi gặp câu "theo truyền thuyết, hai thị tộc Cau và Dừa…", hãy hỏi lại câu ấy đến từ bia đá, từ lời kể của người Chăm, hay từ trang sách của một học giả đầu thế kỷ trước.
Câu hỏi thường gặp
Thị tộc Cau và thị tộc Dừa là gì?
Đó là hai dòng tộc, tiếng Phạn gọi là Kramuka-vamsa (dòng Cau) và Narikela-vamsa (dòng Dừa), có tên trong một số bia ký Champa. Bia dùng tên dòng để ca ngợi dòng dõi nhà vua. Câu chuyện về hai thị tộc đối địch rồi hoà hợp là phần học giả và người viết sau này dựng lại.
Thị tộc Cau ở đâu, thị tộc Dừa ở đâu?
Theo cách đọc của Georges Maspero, dòng Cau gắn với vùng phía Bắc quanh Mỹ Sơn (nay thuộc Đà Nẵng), dòng Dừa gắn với vùng phía Nam quanh Nha Trang và Phan Rang (nay thuộc Khánh Hoà). Nhiều nhà nghiên cứu sau này cho rằng sơ đồ này đơn giản hoá quá mức.
Truyền thuyết Cau và Dừa có thật là truyện dân gian Chăm không?
Phần chắc chắn là hai tên dòng trên bia ký. Những cốt truyện về chiến tranh hay hôn nhân giữa hai thị tộc thường không dẫn được nguồn sưu tầm dân gian rõ ràng. Nên coi đó là lời kể lại dựa trên nghiên cứu, trừ khi sách ghi rõ đã ghi từ người kể nào, ở đâu.
Chăm Ahiêr và Chăm Awal có phải là hậu duệ hai thị tộc Cau, Dừa?
Không. Ahiêr và Awal là hai cộng đồng tôn giáo của người Chăm hình thành muộn hơn nhiều, còn Cau – Dừa là tên dòng trên bia ký cổ. Chưa có cơ sở nào để ghép hai cặp này với nhau.
Muốn xem bia ký Champa thì đi đâu?
Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng có trưng bày nhiều hiện vật và một số bia từ các di tích vùng Quảng Nam cũ. Thánh địa Mỹ Sơn cũng là nơi tìm thấy nhiều bia quan trọng. Một số bia khác nằm ở các bảo tàng tỉnh và bảo tàng quốc gia.
