Văn bản Chăm cổ gồm hai lớp: bia ký khắc đá thời các vương triều Champa, và sách chép tay bằng chữ Chăm truyền thống (Akhar Thrah) trên lá buông và giấy. Trường ca như Dewa Mưno, Inra Patra, thơ như Ariya Cam – Bini, cùng sách lễ, lịch, gia phả đều sống qua các bản chép tay giữ trong gia đình. Phần lớn bản còn lại có niên đại vài trăm năm gần đây, một số lớn đang nằm trong thư viện nước ngoài, số khác vẫn trong tay cộng đồng.
Người Chăm viết chữ từ bao giờ
Người Chăm thuộc số ít dân tộc ở Đông Nam Á lục địa có truyền thống chữ viết riêng hơn một nghìn năm. Bia ký Champa sớm nhất được viết bằng tiếng Phạn, dùng chữ có gốc từ hệ chữ Brahmi của Nam Ấn. Bia Đông Yên Châu, tìm thấy ở vùng Trà Kiệu (nay thuộc Đà Nẵng), viết bằng tiếng Chăm cổ, thường được coi là văn bản cổ nhất được biết đến của một ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Nam Đảo, niên đại vào khoảng thế kỷ 4.
Từ chữ khắc trên bia, qua nhiều thế kỷ, người Chăm phát triển các kiểu chữ dùng để viết hằng ngày. Kiểu chữ thông dụng nhất được gọi là Akhar Thrah, dùng chép sách, thư từ, văn bản hành chính và văn học. Chữ khắc trên bia cổ thường được gọi là Akhar Rik. Ngoài ra còn một số kiểu chữ dùng hạn chế trong sách lễ, chỉ chức sắc tôn giáo biết.
| Lớp văn bản | Chữ, ngôn ngữ | Chất liệu | Nội dung chính |
|---|---|---|---|
| Bia ký Champa | Tiếng Phạn, tiếng Chăm cổ | Đá | Dựng đền, cúng ruộng, công trạng, dòng dõi vua |
| Sách chép tay | Tiếng Chăm, chữ Akhar Thrah | Lá buông, giấy | Trường ca, thơ, sách lễ, lịch, gia phả, giáo huấn |
| Văn thư hoàng gia Panduranga | Chữ Chăm và chữ Hán | Giấy | Giấy tờ hành chính, tố tụng thế kỷ 18 – 19 |
Lá buông và giấy
Lá buông là lá của một loài cọ lớn, được phơi, ép, cắt thành tấm dài rồi dùng mũi nhọn khắc chữ lên, sau đó xoa muội cho chữ hiện rõ. Kỹ thuật này phổ biến khắp Nam Á và Đông Nam Á; người Khmer cũng chép kinh Phật trên lá buông. Về sau, giấy dần thay lá, chữ được viết bằng bút mực.
Cả lá buông lẫn giấy đều khó chống chịu khí hậu nóng ẩm, mối mọt và chiến tranh. Một bản sách thường chỉ sống được vài chục tới hơn một trăm năm, nên văn bản phải được chép lại. Đó là lý do bản trường ca nào còn đến nay cũng là "bản chép lại của bản chép lại", và các bản khác nhau ít nhiều.
Trong rương sách của một gia đình Chăm có gì
Người Chăm vùng Panduranga xưa giữ sách trong gia đình, nhiều nhà coi sách là vật quý truyền đời. Các loại văn bản thường gặp:
- Trường ca (akayet): Dewa Mưno, Inra Patra, Um Mưrup và những truyện kể dài khác.
- Thơ (ariya): thơ trữ tình như Ariya Cam – Bini, thơ thế sự, thơ khuyên răn.
- Sách giáo huấn: lời dạy về cách ăn ở trong gia đình, quan hệ xóm làng.
- Lịch: lịch Chăm (thường gọi là lịch Sakawi) dùng để tính mùa vụ và ngày lễ trong năm.
- Gia phả, ghi chép lịch sử: danh sách các vua, ghi chép về các đời trước, có giá trị như biên niên.
- Sách lễ: do chức sắc giữ, dùng trong các nghi lễ cộng đồng; người ngoài không đọc, và cũng không phải đối tượng của bài này.
Như vậy, khi nói "văn học Chăm cổ", cần nhớ văn học chỉ là một phần trong kho văn bản rộng lớn hơn nhiều, gắn chặt với đời sống tôn giáo và xã hội.
Văn bản Chăm đi xa: các bộ sưu tập ở nước ngoài
Từ cuối thế kỷ 19, các học giả và viên chức Pháp ở Đông Dương sưu tầm sách Chăm. Một phần lớn được đưa về Paris, nay nằm ở thư viện của Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO), Hội Á châu (Société Asiatique) và một số thư viện khác. Trong đó có bộ văn thư của triều đình Panduranga thế kỷ 18 – 19, nguồn quan trọng để viết lịch sử giai đoạn cuối của Champa.
Cuối thập niên 1970, một bản thư mục các văn bản Chăm trong thư viện Pháp được biên soạn, với sự tham gia của Pierre-Bernard Lafont và nhà nghiên cứu người Chăm Po Dharma. Về sau, các chương trình hợp tác giữa EFEO và các cơ quan văn hoá Malaysia đã phiên âm, dịch và in một số trường ca Chăm. Đây là lý do nhiều bản trường ca Chăm được giới thiệu bằng tiếng Pháp hoặc tiếng Mã Lai trước khi có bản tiếng Việt đầy đủ.
Văn bản Chăm ở Việt Nam
Trong nước, sách Chăm chủ yếu còn trong các gia đình và chức sắc ở vùng Khánh Hoà và Lâm Đồng (Ninh Thuận, Bình Thuận cũ), cùng một số cơ quan nghiên cứu, bảo tàng. Từ thập niên 1970, các công cụ như Từ điển Chăm – Việt – Pháp do Gérard Moussay chủ biên giúp người học đọc được văn bản. Từ nửa sau thế kỷ 20, chữ Chăm truyền thống được dạy trong một số trường học ở vùng đồng bào Chăm, giúp thế hệ trẻ đọc được sách của ông bà.
Về văn học, các công trình của Inrasara từ thập niên 1990 đã đưa nhiều akayet, ariya đến với người đọc tiếng Việt, kèm phần giới thiệu thể loại. Các tuyển tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số của Viện Nghiên cứu Văn hoá cũng có phần văn học Chăm.
Đọc một bản dịch trường ca Chăm: bốn điều nên để ý
- Bản gốc là bản nào? Bản dịch tốt thường ghi rõ dựa trên bản chép nào, ở đâu, có đối chiếu thêm bản khác không.
- Có phiên âm không? Bản song ngữ có phần phiên âm Latinh giúp người đọc thấy câu gốc. Các hệ phiên âm chữ Chăm không hoàn toàn thống nhất, nên cùng một tên có thể viết khác nhau, như Dewa Mưno hay Deva Muno.
- Dịch thơ hay dịch nghĩa? Bản dịch thơ dễ đọc nhưng phải thêm bớt chữ cho vần; bản dịch nghĩa sát hơn nhưng khô hơn. Muốn trích dẫn trong bài học, nên dựa vào bản dịch nghĩa.
- Phần nào là lời người dịch? Lời giới thiệu, chú thích, tóm tắt là phần diễn giải. Đừng trích chúng như thể là lời trường ca.
Góc nhìn hôm nay: một di sản cần cả người đọc
Kho văn bản Chăm còn nhiều phần chưa được dịch, thậm chí chưa được kiểm kê đầy đủ. Một văn bản chỉ thật sự sống khi có người đọc được nó, nên việc dạy chữ Chăm cho trẻ em và việc dịch, in các trường ca có ý nghĩa ngang với việc giữ gìn bản gốc.
Người muốn tìm hiểu có thể bắt đầu từ:
- Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: xem tận mắt bia ký và hiểu lớp văn bản cổ nhất.
- Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) và các nhà trưng bày văn hoá Chăm ở Khánh Hoà: xem sách, vật dụng trong đời sống người Chăm.
- Sách của Inrasara về văn học Chăm và các tuyển tập của Viện Nghiên cứu Văn hoá: lối vào dễ nhất bằng tiếng Việt.
Thứ mang về được: khi thấy ai đó gọi chung "chữ Chăm", hãy hỏi đó là chữ trên bia đá thời Champa hay chữ Akhar Thrah trên trang sách chép tay. Hai lớp văn bản ấy cách nhau nhiều thế kỷ và kể những chuyện rất khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Chữ Chăm truyền thống gọi là gì?
Kiểu chữ thông dụng để chép sách gọi là Akhar Thrah, có nguồn gốc xa từ hệ chữ Brahmi của Nam Ấn qua chữ Chăm cổ trên bia. Chữ khắc trên bia cổ thường được gọi là Akhar Rik. Ngoài ra còn một số kiểu chữ dùng hạn chế trong sách lễ.
Văn bản Chăm cổ nhất là gì?
Bia Đông Yên Châu ở vùng Trà Kiệu (nay thuộc Đà Nẵng), viết bằng tiếng Chăm cổ, thường được coi là văn bản cổ nhất được biết đến của một ngôn ngữ Nam Đảo, khoảng thế kỷ 4. Các bia sớm khác của Champa phần lớn viết bằng tiếng Phạn.
Trường ca Chăm được chép trên gì?
Trường ca và thơ Chăm được chép tay trên lá buông và về sau trên giấy, bằng chữ Akhar Thrah. Vì vật liệu khó bền trong khí hậu nóng ẩm, sách phải chép lại nhiều lần. Do vậy các bản trường ca thường khác nhau ít nhiều.
Sách Chăm cổ hiện được lưu giữ ở đâu?
Một phần lớn nằm ở Pháp, tại thư viện của Trường Viễn Đông Bác cổ, Hội Á châu và một số nơi khác. Ở Việt Nam, sách Chăm còn trong các gia đình, chức sắc vùng Khánh Hoà, Lâm Đồng và ở một số cơ quan nghiên cứu, bảo tàng.
Nên đọc văn học Chăm bằng tiếng Việt ở đâu?
Lối vào dễ nhất là các công trình về văn học Chăm của Inrasara và các tuyển tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số của Viện Nghiên cứu Văn hoá. Nên chọn bản có ghi rõ bản gốc và có phiên âm nếu được.
