Một đêm hát kể khan của người Ê Đê thường diễn ra trong nhà dài, bên bếp lửa, từ lúc trời tối đến khuya hoặc gần sáng. Người kể là pô khan, người nghe là cả nhà, cả buôn, già trẻ đủ cả; họ không ngồi im mà cười, hưởng ứng, giục kể tiếp. Một bộ khan dài có thể kể nhiều đêm liền mới hết. Hiểu một đêm kể như thế là hiểu vì sao sử thi Tây Nguyên trên giấy lại dài, lặp và giàu nhịp đến vậy.
Không gian: nhà dài và bếp lửa
Nhà dài Ê Đê là nhà sàn dài theo chiều dọc, nơi nhiều thế hệ của một dòng họ mẹ cùng sống. Phần đầu nhà là gian rộng để tiếp khách và sinh hoạt chung, người Ê Đê gọi là gah; phía trong là các buồng nhỏ của từng gia đình. Trong gian khách có ghế dài kpan làm từ một thân cây lớn, có bếp lửa, có ché, có chiêng treo hoặc để sẵn.
Đêm kể khan diễn ra ở gian chung này. Bếp lửa vừa sưởi ấm những đêm cao nguyên lạnh, vừa là điểm tụ của mọi người. Ánh lửa chiếu lên vách, lên mặt người nghe, lên những chiếc ché xếp dọc vách — chính những vật mà lời khan sẽ nhắc đến suốt đêm.
Người kể: pô khan
Pô khan là người thuộc và kể được khan. Không phải ai cũng làm được: người kể phải nhớ hàng nghìn câu, nhớ tên nhân vật, thứ tự sự việc, các đoạn tả công thức, lại phải có giọng tốt và biết "bắt" người nghe. Thường đó là người lớn tuổi, đã nghe khan từ nhỏ qua nhiều đêm, nhiều người kể khác.
Nhiều pô khan kể với người sưu tầm rằng họ học khan bằng cách nghe đi nghe lại từ bé; có người kể rằng mình nhớ được nhờ những giấc mơ. Đó là lời của chính người kể về nghề mình, cũng là một phần của truyền thống, nên được ghi lại như lời kể chứ không cần tranh luận đúng sai.
Khi kể, pô khan có thể ngồi hoặc nằm, có người nhắm mắt cho dễ nhớ. Giọng đổi theo từng đoạn: đoạn tả thì đều đều, ngân nga; đoạn đối đáp thì nhanh, đổi giọng theo nhân vật nam, nữ, già, trẻ; đoạn đánh nhau thì dồn dập.
Người nghe: không phải khán giả im lặng
Người nghe khan là cả cộng đồng. Người già ngồi gần bếp, có khi chính họ cũng từng là người kể; người trẻ ngồi quanh; trẻ con nghe rồi ngủ thiếp đi lúc nào không biết. Đàn ông, đàn bà đều nghe.
Họ tham gia vào đêm kể theo nhiều cách:
- Hưởng ứng: kêu lên, cười, xuýt xoa ở đoạn hay, đoạn vui.
- Nhắc: khi người kể quên một tên, một chi tiết, người già trong nhà có thể nhắc.
- Giục: khi người kể dừng, người nghe giục kể tiếp, nhất là ở đoạn gay cấn.
- Tiếp sức: mời nước, mời rượu, giữ lửa cháy, để người kể có sức kể đến khuya.
Chính sự có mặt của người nghe làm mỗi lần kể khác nhau. Đêm nào đông người, hào hứng, người kể có thể kéo dài các đoạn tả; đêm nào người nghe mệt, câu chuyện có thể gọn lại.
Một đêm kể diễn ra thế nào
Không có kịch bản cố định, nhưng các mô tả của người sưu tầm và của chính người Ê Đê cho phép hình dung một đêm kể theo các chặng sau:
- Chập tối: xong bữa, mọi người tụ về nhà có người kể, nhóm lửa, ngồi quanh bếp.
- Mở đầu: người kể nhắc lại chỗ dừng của đêm trước nếu bộ khan đã kể dở, hoặc giới thiệu nhân vật nếu kể bộ mới.
- Những đoạn dài: tả nhà cửa, của cải, đường đi, cảnh ăn uống — người nghe thả lỏng, thưởng thức nhịp lời.
- Cao trào: đối đáp, thách đấu, đánh nhau — người nghe chú ý nhất, hưởng ứng nhiều nhất.
- Khuya: người kể dừng ở một chỗ dở dang, hẹn đêm sau. Có khi kể đến gần sáng nếu người nghe còn hào hứng.
Vì sao người kể dừng ở chỗ gay cấn
Dừng giữa chừng không chỉ vì mệt. Một bộ khan dài không thể kể hết trong một đêm, và dừng ở đoạn hấp dẫn là cách giữ người nghe quay lại đêm sau. Người nghe hôm sau thường đến sớm hơn, đông hơn. Lối "để dành" này khiến nhiều bộ khan có cấu trúc như những đoạn nối tiếp, mỗi đoạn có cao trào riêng — điều người đọc bản in có thể nhận ra khi để ý những chỗ câu chuyện như được mở lại từ đầu, nhắc lại tên nhân vật và việc đã xảy ra.
Khi nào thì kể khan
Khan được kể chủ yếu vào thời gian nông nhàn, khi việc rẫy đã xong, thường là mùa khô sau thu hoạch. Đó cũng là mùa buôn làng có nhiều dịp vui, nhà có khách, có thời gian rảnh buổi tối. Khan có thể được kể trong các dịp vui của buôn, nhưng bản thân việc kể khan không phải một nghi lễ; nó là một cuộc vui và một cách truyền lại hiểu biết.
Qua khan, người trẻ nghe về luật tục, về cách cư xử giữa các dòng họ, về hình mẫu người đàn ông, người đàn bà được buôn làng quý trọng. Có thể nói khan là một "trường học buổi tối" không có thầy giáo đứng lớp.
Từ bếp lửa đến máy ghi âm: những gì mất đi khi thành sách
| Trong đêm kể | Trên trang sách |
|---|---|
| Giọng kể đổi theo nhân vật, theo đoạn | Chỉ còn chữ, mọi đoạn cùng một "giọng" |
| Người nghe chen vào, cười, nhắc | Thường bị lược bỏ hoặc chỉ ghi trong chú thích |
| Độ dài thay đổi theo không khí đêm đó | Cố định một lần kể |
| Kể nhiều đêm, có chỗ nghỉ | Liền một mạch, chia chương theo người biên tập |
| Ánh lửa, mùi khói, tiếng đêm | Không còn |
Vì vậy các nhà sưu tầm có kinh nghiệm luôn ghi lại bối cảnh: ai kể, kể ở đâu, năm nào, có ai nghe. Đọc phần ghi chú này trước khi đọc truyện là cách để "nghe" lại phần nào đêm kể đã mất.
Góc nhìn hôm nay
Đêm kể khan trọn vẹn như xưa đã rất hiếm. Điện, ti vi, điện thoại thay chỗ bếp lửa buổi tối; nhà dài truyền thống ít dần; người còn thuộc trọn một bộ khan phần lớn đã cao tuổi. Ở nhiều nơi, khan xuất hiện chủ yếu trên sân khấu liên hoan, kể một đoạn ngắn có micro, khác xa đêm kể dài bên bếp.
Cùng lúc, các địa phương ở Đắk Lắk đã có những lớp truyền dạy, những đợt ghi âm, những buổi kể khan được tổ chức lại trong nhà dài cho người trẻ nghe. Bản in song ngữ trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên trở thành tài liệu học.
Với người muốn tìm hiểu:
- Đến các buôn Ê Đê quanh Buôn Ma Thuột còn giữ nhà dài; hỏi cán bộ văn hoá xã, phường về các buổi kể khan hoặc lớp truyền dạy.
- Ghé Bảo tàng Đắk Lắk xem nhà dài, ghế kpan, chiêng, ché để hình dung không gian đêm kể.
- Nếu được mời nghe, hãy ngồi yên, xin phép trước khi ghi âm, chụp ảnh, và đừng giục người kể theo giờ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Pô khan là ai?
Pô khan là người thuộc và kể được khan, tức sử thi của người Ê Đê. Thường là người lớn tuổi, đã nghe khan từ nhỏ, nhớ hàng nghìn câu và biết đổi giọng theo nhân vật để giữ người nghe suốt đêm.
Hát kể khan diễn ra ở đâu?
Khan thường được kể ban đêm ở gian chung của nhà dài Ê Đê, bên bếp lửa, với người nghe là cả nhà, cả buôn. Thời gian hay kể là mùa nông nhàn sau thu hoạch, khi buổi tối rảnh rỗi.
Một bộ khan kể trong bao lâu?
Không cố định. Một bộ dài có thể kể nhiều đêm liền, mỗi đêm từ chập tối đến khuya hoặc gần sáng. Độ dài còn tuỳ người kể và sự hào hứng của người nghe.
Kể khan có phải là nghi lễ không?
Không. Kể khan là một cuộc vui và một cách truyền lại hiểu biết của cộng đồng. Khan có thể được kể trong dịp vui của buôn, nhưng bản thân việc kể không phải một nghi thức cúng bái.
Gah và kpan trong nhà dài Ê Đê là gì?
Gah là gian đầu nhà dài dùng để tiếp khách và sinh hoạt chung, nơi diễn ra các đêm kể khan. Kpan là ghế dài làm từ một thân cây lớn, đặt trong gian khách, là vật quen thuộc của nhà dài Ê Đê.
