Sử thi Tây Nguyên của các dân tộc khác nhau lặp lại một số mô-típ chung: người anh hùng đi chinh phục người vợ ở cõi trời như Nữ thần Mặt Trời, kẻ thù đến cướp vợ, cuộc đấu tay đôi với tù trưởng buôn khác, đứa trẻ lớn nhanh phi thường, người mồ côi vươn lên, cuộc giành chiêng ché và bữa tiệc mừng khi cả buôn thua kéo về theo người thắng. Nhận ra những mô-típ này giúp đọc nhanh hơn, so sánh được các bộ với nhau và hiểu sử thi phản ánh điều gì về đời sống buôn làng.
Mô-típ là gì, vì sao sử thi cần nó
Mô-típ là một đơn vị truyện lặp lại ở nhiều câu chuyện: một kiểu nhân vật, một kiểu sự việc, một kiểu kết cục. Văn học truyền miệng ở đâu cũng giàu mô-típ, vì người kể không học thuộc từng chữ mà học thuộc "khung": biết rằng sẽ có đoạn kẻ thù đến, đoạn thách đấu, đoạn ăn mừng, rồi lấp đầy khung đó bằng lời của mình đêm hôm ấy.
Với người nghe, mô-típ quen thuộc tạo ra sự chờ đợi. Ai cũng biết người anh hùng sẽ thắng kẻ cướp vợ, nhưng vẫn háo hức nghe lần này chàng thắng thế nào. Điều làm một bộ sử thi khác bộ khác không phải là có mô-típ nào, mà là cách các mô-típ được nối, được tả và được kết.
Đi chinh phục người vợ ở cõi trời
Ví dụ nổi tiếng nhất là đoạn Đăm Săn đi bắt Nữ thần Mặt Trời về làm vợ — một khát vọng vượt khỏi giới hạn của con người, kết thúc bằng cái chết ở rừng sáp đen. Nhưng mô-típ người anh hùng hỏi vợ, cưới vợ hoặc tranh vợ với thần linh không chỉ có ở Ê Đê. Trong ót nrông của người M'nông, người và thần qua lại thường xuyên, chuyện hôn nhân giữa người và thần hay chuyện lên trời là những tình tiết quen thuộc.
Mô-típ này đặt ra câu hỏi về ranh giới: con người được phép vươn xa tới đâu. Có bản kết thúc bằng thất bại như một lời răn; có bản cho người anh hùng thành công như một cách tôn vinh sức mạnh của buôn làng.
Cướp vợ và giành lại vợ
Kẻ thù đến cướp vợ người anh hùng là mô-típ mở màn cho nhiều cuộc chiến. Trong Đăm Săn, hai tù trưởng lần lượt đến cướp Hơ Nhị. Ở các bộ khác, người bị cướp có thể là vợ, em gái, con gái nhà giàu hoặc người trong buôn.
Đằng sau mô-típ này là một hiện thực xã hội: người là của quý nhất của một buôn. Một buôn đông người là buôn mạnh, có nhiều tay làm rẫy, nhiều người giữ làng. Mất một người, nhất là người phụ nữ giữ dòng họ trong xã hội mẫu hệ, là mất danh dự và mất sự nối dõi. Cuộc đi giành lại vì thế là việc của cả cộng đồng, không chỉ của một người chồng.
Đánh tù trưởng: cuộc đấu có luật
Tù trưởng giàu mạnh của buôn khác — trong khan Ê Đê gọi là mtao — là đối thủ quen thuộc nhất. Cuộc đấu được kể theo một khuôn khá ổn định:
- Người anh hùng đến tận nhà kẻ thù, đứng dưới sân gọi lên, lời qua tiếng lại thách đấu.
- Kẻ thù xuống, hai bên lần lượt múa khiên, đâm giáo, khoe tài; người kể so sánh để thấy bên nào vượt trội.
- Kẻ thù có chỗ mạnh khó phá (áo giáp, sức lạ), người anh hùng gặp khó.
- Một trợ lực xuất hiện — thần linh mách bảo, vật thần, người giúp — chỉ ra điểm yếu.
- Kẻ thù gục ngã; dân buôn kẻ thù đi theo người thắng; tiệc mừng nhiều ngày.
Đoạn Đăm Săn được ông Trời mách ném chày vào vành tai Mtao Mxây là ví dụ học sinh hay gặp. Khuôn "đấu luân phiên, gặp khó, có người mách, thắng" lặp lại ở nhiều bộ của các dân tộc khác, dù chi tiết khác nhau.
Đứa trẻ phi thường và người mồ côi vươn lên
Sinh ra và lớn lên khác thường
Nhiều anh hùng sử thi Tây Nguyên ra đời hoặc lớn lên theo cách lạ: lớn nhanh trông thấy, ăn khoẻ, sức vóc vượt người từ nhỏ. Đăm Săn còn có một kiểu ra đời khác: sau khi chàng chết, hồn hoá thành con ruồi bay vào miệng em gái, để sinh ra Đăm Săn cháu nối tiếp cuộc đời người anh hùng.
Từ thiệt thòi đến chiến công
Một nhánh mô-típ khác là người anh hùng xuất thân thiệt thòi. Xing Nhã của người Ê Đê mất cha từ nhỏ, lớn lên rồi đi trả thù. Dyông (Giông) trong nhiều hơmon Ba Na là chàng trai nghèo, có bản là mồ côi. Kiểu anh hùng này dễ được người nghe đồng cảm, và mang một bài học: người bị coi thường có thể là người cứu cả làng.
Giành chiêng, giành ché
Ở ót nrông của người M'nông, nhiều cuộc xung đột xoay quanh chiêng và ché — của cải quý nhất, thước đo uy thế của một nhà, một bon. Các khan Ê Đê cũng dành nhiều lời tả những dàn chiêng, dãy ché trong nhà người giàu. Mô-típ giành chiêng cho thấy cách người xưa nghĩ về giàu – nghèo: giàu là có chiêng ché để mở hội, để mời cả buôn, chứ không phải tích trữ riêng.
Bảng tổng hợp mô-típ
| Mô-típ | Ví dụ hay gặp | Điều nó nói về đời sống buôn làng |
|---|---|---|
| Chinh phục người vợ ở cõi trời | Đăm Săn và Nữ thần Mặt Trời; hôn nhân người – thần trong ót nrông | Khát vọng vượt giới hạn và ranh giới người – thần |
| Cướp vợ, giành lại vợ | Mtao cướp Hơ Nhị trong Đăm Săn | Người là của quý nhất; danh dự dòng họ |
| Đấu với tù trưởng | Đấu khiên giáo luân phiên, có thần mách | Xung đột giữa các buôn được kể như cuộc thi tài có lượt, có luật |
| Đứa trẻ phi thường, tái sinh | Đăm Săn cháu | Sự nối tiếp của dòng họ vượt qua cái chết |
| Mồ côi vươn lên, trả thù cho cha | Xing Nhã, Dyông | Hi vọng cho người thiệt thòi; nghĩa vụ với cha mẹ |
| Giành chiêng ché | Ót nrông M'nông | Thước đo giàu mạnh, uy thế của bon |
| Tiệc mừng, buôn thua theo về | Kết nhiều trận đánh | Chiến thắng làm buôn đông hơn, vui hơn |
Đọc mô-típ cho đúng
- Mô-típ không phải tả thực. Cảnh cướp vợ, đánh nhau là cấu trúc truyện kể, giống chuyện Helen bị đưa đi trong sử thi Hy Lạp; không nên suy ra xã hội Tây Nguyên xưa chỉ có chiến tranh.
- Cùng mô-típ, khác ý nghĩa. Chinh phục nữ thần trong một bộ là lời răn, trong bộ khác là vinh quang. Phải đọc cả kết thúc.
- Không ghép mô-típ thành một "sử thi trung bình". Mỗi dân tộc có luật tục và lối kể riêng; bảng trên chỉ là công cụ để so sánh.
Góc nhìn hôm nay
Với học sinh, nhận ra mô-típ là cách nhanh nhất để làm bài so sánh hai sử thi: đặt hai bộ cạnh nhau, đánh dấu mô-típ chung, rồi tìm chỗ mỗi bộ đi khác. Với giáo viên, bảng mô-típ là khung để giới thiệu thêm Xing Nhã, ót nrông, hơmon bên cạnh Đăm Săn trong giờ đọc mở rộng.
Muốn đi sâu hơn, hãy đọc trọn một bộ trong Kho tàng sử thi Tây Nguyên và tự lập bảng mô-típ của riêng bộ đó. Rồi đến Bảo tàng Đắk Lắk hoặc khu ngoài trời Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam xem nhà dài, nhà rông, chiêng, ché, khiên — những vật đứng phía sau mỗi mô-típ.
Câu hỏi thường gặp
Sử thi Tây Nguyên có những mô-típ nào?
Các mô-típ hay gặp gồm: đi chinh phục người vợ ở cõi trời, kẻ thù cướp vợ và cuộc giành lại, đấu tay đôi với tù trưởng buôn khác, đứa trẻ phi thường, người mồ côi vươn lên, giành chiêng ché và tiệc mừng khi buôn thua theo về người thắng.
Vì sao Đăm Săn đi bắt Nữ thần Mặt Trời?
Đã giàu mạnh, Đăm Săn muốn điều lớn hơn: cưới Nữ thần Mặt Trời. Đó là khát vọng vượt giới hạn con người. Chuyến đi kết thúc bằng cái chết ở rừng sáp đen, được nhiều người đọc như lời răn về giới hạn hoặc bi kịch của người dám mơ lớn.
Vì sao sử thi Tây Nguyên hay có chuyện cướp vợ?
Vì với buôn làng xưa, người là của quý nhất và người phụ nữ giữ dòng họ trong xã hội mẫu hệ. Mất người là mất danh dự và sự nối dõi, nên chuyện cướp vợ và giành lại vợ là xung đột lớn, đáng để kể thành sử thi.
Mtao là gì trong sử thi Ê Đê?
Mtao là từ chỉ tù trưởng giàu mạnh trong khan Ê Đê, thường là đối thủ của người anh hùng, như Mtao Grư, Mtao Mxây trong Đăm Săn. Cuộc đấu với mtao là đoạn cao trào quen thuộc của nhiều bộ khan.
Mô-típ người mồ côi trong sử thi Tây Nguyên có ở bộ nào?
Có thể thấy ở Xing Nhã của người Ê Đê, người mất cha từ nhỏ rồi đi trả thù, và ở nhiều hơmon Ba Na về Dyông, chàng trai nghèo có bản là mồ côi. Kiểu anh hùng này đi lên từ thiệt thòi nên dễ được người nghe đồng cảm.
