Sự tích Tết Chôl Chnăm Thmây của người Khmer kể về cuộc đố trí giữa vị thần Kabil Moha Prum và cậu bé thông minh Thommabal. Thần thua, phải tự chặt đầu; nhưng đầu thần đặt xuống đất thì cháy, tung lên trời thì hạn, ném xuống biển thì cạn, nên bảy người con gái của thần thay nhau mỗi năm một người rước đầu cha đi quanh núi Tu Di. Người con gái rước đầu năm ấy được gọi là Moha Songkran, và lễ đón nàng đánh dấu năm mới, thường rơi vào giữa tháng Tư dương lịch.
Bài này kể lại truyện theo bản phổ biến trong cộng đồng Khmer, giải thích từng chi tiết truyện gắn với tục lệ nào, và so sánh với Tết cùng gốc của người Thái, người Lào.
Cốt truyện: ba câu đố và cái đầu của thần
- Cậu bé Thommabal. Con một nhà phú hộ, từ nhỏ đã học giỏi, hiểu biết hơn người, tiếng tăm vang xa.
- Thần đến thử tài. Kabil Moha Prum, một vị thần Phạm Thiên (Brahma), nghe tiếng liền xuống đố cậu ba câu. Giao ước: ai thua phải chặt đầu.
- Ba câu đố. Buổi sáng, cái đẹp (hay phúc khí) của con người nằm ở đâu? Buổi trưa ở đâu? Buổi tối ở đâu?
- Bảy ngày hẹn. Thommabal xin bảy ngày suy nghĩ. Đến ngày thứ sáu vẫn chưa tìm ra, cậu buồn bã nằm nghỉ dưới gốc cây thốt nốt.
- Đôi chim đại bàng. Trên cây có đôi chim đại bàng trò chuyện. Chim vợ hỏi mai có gì ăn, chim chồng đáp: mai sẽ có xác Thommabal, vì cậu không trả lời được, rồi nói luôn đáp án. Thommabal hiểu tiếng chim nên nghe được hết.
- Đáp án. Buổi sáng, cái đẹp ở mặt, nên người ta rửa mặt. Buổi trưa, ở ngực, nên người ta tắm, xức thơm ngực. Buổi tối, ở chân, nên người ta rửa chân trước khi ngủ.
- Thần giữ lời. Thua cuộc, Kabil Moha Prum phải chặt đầu mình. Nhưng đầu thần quá thiêng: rơi xuống đất thì đất cháy, tung lên trời thì trời không mưa, ném xuống biển thì biển cạn.
- Bảy người con gái. Thần dặn bảy con gái đặt đầu mình lên khay, rước quanh núi Tu Di (Meru) rồi cất vào hang trên núi. Mỗi năm một người thay phiên rước đầu cha đi quanh núi một lần. Đó là lúc năm cũ chuyển sang năm mới.
Truyện có mặt trong văn học dân gian Khmer, Thái, Lào, với tên nhân vật phiên âm khác nhau. Cách viết tên trong tiếng Việt cũng không thống nhất: Kabil Moha Prum, Kapil Maha Prum; Thommabal, Thomabal. Bản Thái Lan thường viết Kabil Maha Phrom và Thammabal (Dhammapala).
Bảy nàng Moha Songkran
Người con gái nào rước đầu năm ấy tuỳ vào ngày trong tuần mà năm mới bắt đầu. Theo cách phiên âm hay gặp trong tư liệu Khmer:
| Năm mới rơi vào | Nàng rước đầu cha |
|---|---|
| Chủ nhật | Tungsa |
| Thứ hai | Koreak |
| Thứ ba | Reaksa |
| Thứ tư | Mondea |
| Thứ năm | Kiriny |
| Thứ sáu | Kemira |
| Thứ bảy | Mohurea |
Mỗi nàng có trang phục, vật cưỡi, món ăn ưa thích riêng theo truyền thống; những chi tiết này được ghi trong lịch năm mới của nhà chùa và hay được người lớn tuổi đọc lại. Cách viết từng tên trong tiếng Việt có thể lệch đôi chút giữa các tài liệu.
Truyện giải thích những tục lệ nào
Đây là sự tích phong tục theo nghĩa đầy đủ nhất: gần như mỗi chi tiết truyện gắn với một việc người Khmer làm trong dịp Tết.
| Chi tiết trong truyện | Tục lệ, quan niệm |
|---|---|
| Đầu thần rước quanh núi mỗi năm | Năm mới bắt đầu khi "nàng Moha Songkran mới" nhận việc; ngày đầu Tết gọi là ngày đón Moha Songkran |
| Bảy nàng theo ngày trong tuần | Lịch năm mới ghi nàng nào xuống năm ấy |
| Đầu thần làm đất cháy, trời hạn, biển cạn | Tết rơi vào cuối mùa khô nóng nhất; tục té nước, tắm rửa đón mát lành, mong mưa thuận |
| Cái đẹp ở mặt, ngực, chân | Tục rửa mặt buổi sáng, tắm buổi trưa, rửa chân buổi tối; dịp Tết con cháu tắm rửa, chúc phúc ông bà |
| Thần giữ lời hứa dù phải chết | Bài học về giữ chữ tín, tôn trọng trí tuệ |
Trong ba ngày Tết, người Khmer đến chùa, đắp núi cát, tắm tượng Phật, chúc phúc người già. Phần nghi lễ chi tiết thuộc về đời sống Phật giáo Nam tông Khmer và mỗi chùa có lệ riêng; ở đây chỉ nhắc như bối cảnh để thấy truyện Moha Songkran nằm ở đâu trong cái Tết.
Songkran nghĩa là gì, vì sao Tết rơi vào tháng Tư
Chữ Songkran bắt nguồn từ tiếng Phạn saṅkrānti, nghĩa là "chuyển dịch", chỉ lúc Mặt Trời đi vào một cung hoàng đạo mới. Tết của người Khmer, Thái, Lào, Myanmar tính theo lúc Mặt Trời vào cung Bạch Dương, nên thường rơi vào khoảng 13 hoặc 14 tháng Tư dương lịch, kéo dài ba ngày (có năm bốn ngày theo tính toán của lịch).
"Chôl Chnăm Thmây" trong tiếng Khmer nghĩa là "vào năm mới". Như vậy tên Tết nói về thời điểm, còn truyện Moha Songkran giải thích vì sao thời điểm ấy thiêng: đó là lúc đầu thần được trao từ người chị sang người em.
Cùng một truyện, nhiều cái Tết
| Nơi | Tên Tết | Truyện kể |
|---|---|---|
| Khmer (Campuchia, Nam Bộ Việt Nam) | Chôl Chnăm Thmây | Kabil Moha Prum và Thommabal, bảy nàng Moha Songkran |
| Thái Lan | Songkran | Truyện gần như cùng khung, bảy nàng Nang Songkran |
| Lào | Pi Mai (Bun Pi Mai) | Truyện cùng khung, phiên âm tên khác |
| Myanmar | Thingyan | Có truyện riêng về đầu một vị Phạm Thiên, khác chi tiết |
Lễ Songkran của Thái Lan đã được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2023. Điều đó cho thấy truyện Moha Songkran không phải truyện riêng một làng, mà là truyện chung của cả một vùng văn hoá Phật giáo Nam tông.
Người Khmer ở Việt Nam đón Tết ở đâu
Người Khmer ở Việt Nam sống tập trung ở Nam Bộ. Theo địa giới sau tháng 7 năm 2025, những vùng đông người Khmer gồm: Cần Thơ (gồm Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (gồm Trà Vinh cũ), An Giang (gồm Kiên Giang cũ), Cà Mau (gồm Bạc Liêu cũ). Trung tâm của Tết là các ngôi chùa Khmer; mỗi phum sóc gắn với một ngôi chùa.
Ngày Tết cụ thể năm nào cũng theo lịch do nhà chùa và cộng đồng công bố, vì phụ thuộc giờ Mặt Trời chuyển cung. Người muốn đến dự nên hỏi trước chùa hoặc chính quyền địa phương.
Góc nhìn hôm nay: đọc truyện và dự Tết cho phải
- Đến chùa: ăn mặc kín đáo, cởi giày dép khi vào chánh điện, không chạm vào sư. Muốn chụp ảnh lễ, hỏi trước.
- Té nước: nhiều nơi có tục té nước chúc phúc. Té nhẹ, đúng chỗ, đừng té vào người già, sư sãi hay người không muốn.
- Đọc thêm: các tuyển tập truyện cổ Khmer Nam Bộ, các công trình về văn hoá Khmer của Viện Nghiên cứu Văn hoá và các trường đại học ở đồng bằng sông Cửu Long. Đọc truyện Moha Songkran cạnh truyện Riêm Kê sẽ thấy rõ lớp văn hoá Ấn Độ trong văn học Khmer.
- Dạy cho trẻ: phần ba câu đố là chỗ hay để kể. Có thể hỏi trẻ "buổi sáng cái đẹp nằm ở đâu?" rồi kể đáp án, gắn với thói quen rửa mặt, tắm, rửa chân.
Câu hỏi thường gặp
Sự tích Tết Chôl Chnăm Thmây kể gì?
Truyện kể thần Kabil Moha Prum đố cậu bé Thommabal ba câu, giao ước ai thua phải chặt đầu. Nhờ nghe được đôi chim đại bàng nói chuyện, cậu trả lời đúng. Thần chặt đầu, nhưng đầu quá thiêng nên bảy người con gái thay nhau mỗi năm rước đầu cha quanh núi Tu Di, đánh dấu năm mới.
Moha Songkran là ai?
Moha Songkran là danh xưng của người con gái thần Kabil Moha Prum được phiên rước đầu cha trong năm ấy. Có bảy nàng, ứng với bảy ngày trong tuần; năm mới bắt đầu vào ngày nào thì nàng ứng với ngày đó là Moha Songkran của năm.
Ba câu đố trong truyện Moha Songkran là gì?
Ba câu hỏi là buổi sáng, buổi trưa, buổi tối, cái đẹp của con người nằm ở đâu. Đáp án: buổi sáng ở mặt, buổi trưa ở ngực, buổi tối ở chân; vì vậy người ta rửa mặt buổi sáng, tắm buổi trưa và rửa chân trước khi ngủ.
Tết Chôl Chnăm Thmây vào ngày nào?
Tết thường rơi vào khoảng 13 hoặc 14 tháng Tư dương lịch và kéo dài ba ngày, tính theo lúc Mặt Trời chuyển sang cung mới. Ngày cụ thể từng năm do nhà chùa và cộng đồng Khmer công bố.
Tết Khmer và Tết Songkran Thái Lan có giống nhau không?
Cùng gốc. Cả hai tính theo lúc Mặt Trời chuyển cung giữa tháng Tư và cùng kể truyện thần Phạm Thiên mất đầu, bảy người con gái rước đầu cha. Tên nhân vật và tục lệ cụ thể mỗi nơi có khác.
