Sự tích cây khèn H'Mông, theo các bản kể phổ biến, bắt đầu từ một cái tang trong một gia đình nhiều anh em trai: nỗi thương người đã khuất không nói được thành lời, nên người ta ghép những ống trúc lại, mỗi ống giữ một giọng, thành cây khèn. Vì sinh ra từ nỗi nhớ người thân, khèn vừa có mặt trong đám tang để tiễn người chết, vừa có mặt ở hội xuân để gọi bạn tình. Truyện có nhiều dị bản, nhưng phần lõi giống nhau: tiếng khèn là tiếng người, được gửi vào ống trúc.
Bài này kể lại khung truyện, chỉ ra những chỗ các bản kể khác nhau, rồi giải thích vì sao truyện lại "khớp" với vị trí đặc biệt của cây khèn trong đời sống người H'Mông.
Khung truyện: nỗi nhớ những người anh
Truyện về nguồn gốc khèn được kể ở nhiều vùng H'Mông, từ cao nguyên đá phía bắc Tuyên Quang đến Lào Cai, Điện Biên, Sơn La. Các bản không giống hệt nhau, nhưng gom lại thấy một khung chung:
- Một gia đình đông anh em trai. Nhiều bản kể có sáu anh em, có bản bốn. Người con út hoặc một người em là nhân vật chính.
- Cái chết trong nhà. Người cha (hoặc người mẹ) qua đời. Ở một số bản, chính các người anh lần lượt mất, chỉ còn lại người em.
- Không biết tiễn đưa thế nào. Các anh em khóc thương mỗi người một giọng, nhưng không có cách nào gửi lời theo người đã khuất. Có bản kể người em nhớ các anh đến mức ngày đêm không yên.
- Ống trúc thành tiếng. Người em chặt những ống trúc dài ngắn khác nhau, ghép vào một bầu gỗ, thổi lên thì nghe như giọng của từng người anh. Có bản kể việc làm khèn là do một người già hay một vị thần chỉ bảo.
- Từ đó có khèn. Tiếng khèn được dùng để tiễn người chết về với tổ tiên, rồi cũng thành tiếng nói của người sống trong ngày vui.
Nhiều bản gắn số ống khèn với số anh em trong nhà: mỗi ống là một người, mỗi tiếng là một giọng. Cây khèn H'Mông quen thuộc hôm nay có sáu ống trúc, nên cách giải thích này rất dễ nhớ, dù không phải bản nào cũng nói rõ.
Các bản kể khác nhau ở điểm nào
| Chi tiết | Hướng kể thứ nhất | Hướng kể thứ hai |
|---|---|---|
| Ai mất | Người cha (hoặc mẹ) | Các người anh |
| Ai làm khèn | Các anh em cùng làm, hoặc người con út | Người em còn sống sót |
| Ai chỉ cách | Không có ai, tự nghĩ ra | Một người già, hoặc một vị thần |
| Ý chính | Khèn để tiễn đưa người chết | Khèn để nghe lại giọng người thân đã mất |
Hai hướng không loại trừ nhau. Một bên nhấn vào nghĩa vụ tiễn đưa, một bên nhấn vào nỗi nhớ. Người kể thường chọn hướng hợp với hoàn cảnh: kể bên bếp lửa cho con cháu nghe thì nghiêng về nỗi nhớ; giải thích vì sao đám tang phải có khèn thì nghiêng về nghĩa vụ.
Truyện này chủ yếu được ghi lại qua các công trình sưu tầm văn học dân gian H'Mông và qua báo chí địa phương. Không có văn bản cổ nào "chốt" một bản duy nhất. Khi trích, nên nói "theo một bản kể", "có bản kể rằng", đừng trình bày như chỉ có một truyện.
Truyện giải thích điều gì trong đời sống người H'Mông
Điều làm truyện khèn đáng nhớ là nó trả lời một câu hỏi người ngoài hay thắc mắc: vì sao cùng một cây khèn mà vừa thổi trong đám tang, vừa thổi trong hội xuân?
Khèn trong tang lễ
Theo truyện, khèn ra đời để thay tiếng khóc và gửi lời theo người đã mất. Trong tang lễ của người H'Mông, tiếng khèn có vai trò nghi lễ quan trọng; người ta coi đó là tiếng nói đưa đường cho người chết về với tổ tiên. Truyện sự tích chính là lời giải thích dân gian cho vai trò ấy. Phần nghi thức cụ thể thuộc về người trong cộng đồng và người thổi khèn tang, không phải thứ để mô tả lại cho người ngoài làm theo.
Khèn trong ngày vui
Nếu khèn là "tiếng người", thì nó cũng nói được lời thương. Ở hội xuân, chợ phiên, trai H'Mông thổi khèn, vừa thổi vừa múa để gọi bạn, khoe tài. Từ nỗi nhớ người thân đến lời tỏ tình với người thương, cùng là tiếng lòng gửi vào ống trúc.
Khèn "biết nói"
Người H'Mông hay nói tiếng khèn "biết nói", người nghe quen hiểu được ý câu khèn. Tiếng H'Mông có nhiều thanh điệu, nên một chuỗi cao thấp của khèn có thể gợi một câu nói. Đây là cách người trong cuộc diễn đạt; cơ chế cụ thể là chuyện giới nghiên cứu âm nhạc dân tộc vẫn bàn. Đặt cạnh truyện sự tích thì thấy sự nhất quán: khèn sinh ra để nói thay người, nên người ta tin nó nói được.
Người H'Mông ở nước khác cũng kể về khèn
Người H'Mông sống ở nhiều nước: Việt Nam, Lào, Thái Lan, Trung Quốc (trong cộng đồng người Miêu), và các cộng đồng di cư ở phương Tây. Khèn (thường ghi theo chữ H'Mông Latinh là qeej) có mặt ở hầu hết các cộng đồng này, cùng với vai trò trong tang lễ. Ở Trung Quốc, người Miêu và một số dân tộc láng giềng có nhạc cụ họ hàng gọi là lư sanh (lusheng), cũng gắn với hội mùa xuân.
Truyện nguồn gốc khèn ở các nơi không giống hệt nhau. Điểm gặp nhau thường là: khèn gắn với cái chết và sự tưởng nhớ, gắn với tổ tiên, và tiếng khèn được coi như lời nói. Đó là dấu hiệu cho thấy lớp ý nghĩa này đã có từ lâu trước khi các cộng đồng H'Mông tách ra nhiều vùng.
| Nhạc cụ | Ai dùng | Dáng | Truyện kể gắn với |
|---|---|---|---|
| Khèn H'Mông (qeej) | Người H'Mông | Sáu ống trúc uốn cong cắm vào bầu gỗ dài | Tang lễ, nỗi nhớ người thân, gọi bạn |
| Khèn bè | Người Thái, người Lào | Nhiều ống xếp hai hàng như chiếc bè | Hát giao duyên, hội làng, đêm vui trong bản |
| Lư sanh | Người Miêu, Đồng… ở Trung Quốc | Nhiều ống cắm vào bầu, có loại rất lớn | Hội mùa xuân, mùa màng |
Bảng trên chỉ để phân biệt cho khỏi nhầm khi đọc tài liệu. Ở Việt Nam, "khèn" là một chữ chung cho nhiều nhạc cụ khác nhau, nên cứ thấy "sự tích cây khèn" thì cần xem là khèn của dân tộc nào.
Đọc truyện như một văn bản văn học
Với học sinh học văn học dân gian, truyện khèn là một ví dụ gọn của sự tích giải thích nguồn gốc một vật. Có thể đọc theo ba bước:
- Cái thiếu: con người có nỗi đau mà không có cách nói ra (không biết tiễn đưa, không nghe lại được giọng người thân).
- Cái tạo ra: một vật mới từ thứ quen thuộc nhất quanh mình (ống trúc, gỗ rừng).
- Cái để lại: một tục lệ (khèn trong đám tang, khèn trong hội xuân) mà người nghe nhìn thấy hằng ngày.
Cấu trúc này giống nhiều sự tích khác của người Việt và các dân tộc láng giềng. Điều riêng của truyện khèn là cảm xúc chủ đạo: không phải phép màu hay chiến công, mà là tình anh em. Vật được sinh ra để giữ lại giọng nói của người thân. Hình ảnh ấy giải thích vì sao người H'Mông coi trọng cây khèn và người thổi khèn giỏi đến vậy.
Góc nhìn hôm nay: nghe khèn ở đâu, đọc gì thêm
- Nghe khèn đúng dịp: hội xuân đầu năm và các chợ phiên vùng cao ở Tuyên Quang (vùng Hà Giang cũ), Lào Cai, Điện Biên, Sơn La là nơi dễ gặp người thổi khèn. Lễ hội Gầu Tào đầu xuân thường có thi múa khèn.
- Tôn trọng khèn tang: nếu tình cờ gặp đám tang của người H'Mông, tiếng khèn ở đó là nghi lễ. Khách không quay phim, không lại gần nếu không được mời.
- Xem hiện vật: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) có trưng bày về người H'Mông, trong đó có nhạc cụ và đồ dùng; các nhà văn hoá, bảo tàng tỉnh vùng núi phía Bắc cũng có hiện vật khèn.
- Đọc thêm: các tuyển tập truyện cổ H'Mông và bộ Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam (Viện Nghiên cứu Văn hoá) cho thấy truyện khèn nằm cạnh những truyện khác như truyện mất chữ, truyện lụt lớn của người H'Mông.
Khi kể lại truyện cho trẻ em hay khách du lịch, nên giữ đúng tinh thần của nó: một truyện buồn về tình thân, kết thúc bằng một thứ đẹp đẽ được trao lại cho người sống. Đừng biến nó thành truyện ly kỳ có ma quỷ, vì như thế là kể sai cái lõi.
Câu hỏi thường gặp
Sự tích cây khèn H'Mông kể gì?
Truyện kể một gia đình người H'Mông nhiều anh em trai gặp cảnh tang. Thương nhớ người đã mất mà không nói được thành lời, người em ghép những ống trúc vào bầu gỗ, mỗi ống giữ một giọng, thành cây khèn. Từ đó khèn dùng để tiễn người chết và cũng để nói lời thương trong ngày vui.
Vì sao khèn H'Mông có sáu ống?
Về mặt nhạc cụ, sáu ống cho đủ các cao độ người H'Mông cần. Trong truyện kể, nhiều bản gắn sáu ống với sáu anh em trong gia đình, mỗi ống là một giọng người. Đây là cách giải thích dân gian, không phải bản nào cũng có.
Vì sao người H'Mông thổi khèn trong đám tang?
Theo sự tích, khèn ra đời để thay tiếng khóc và gửi lời theo người đã khuất, nên tiếng khèn được coi là tiếng nói đưa người chết về với tổ tiên. Đó là lý do khèn giữ vai trò nghi lễ quan trọng trong tang lễ của người H'Mông.
Khèn H'Mông khác khèn bè của người Thái thế nào?
Khèn H'Mông có sáu ống trúc uốn cong cắm vào một bầu gỗ dài, người thổi vừa thổi vừa múa, và khèn có vai trò trong tang lễ. Khèn bè của người Thái, người Lào gồm nhiều ống xếp hai hàng như chiếc bè, dùng chủ yếu trong hát giao duyên và hội làng.
Sự tích cây khèn có một bản duy nhất không?
Không. Truyện được kể ở nhiều vùng H'Mông với chi tiết khác nhau: có bản người cha mất, có bản các người anh mất; có bản tự người em nghĩ ra, có bản được người già hay thần chỉ bảo. Phần giống nhau là khèn sinh ra từ nỗi nhớ người thân.
