Đàn tính của người Tày không có một sự tích "chuẩn" duy nhất như truyện trầu cau của người Kinh. Các lời kể về nguồn gốc cây đàn xoay quanh hai ý: quả bầu khô làm thân đàn, và tiếng đàn đưa lời người trần lên trời trong các khúc hát Then. Bên cạnh đó có một lời kể lưu hành ở Cao Bằng gắn đàn tính và lối hát Then với triều Mạc thế kỷ 16–17, nhưng đó là truyền thuyết muộn, giới nghiên cứu còn bàn.
Bài này gom những gì có thể nói chắc về "sự tích đàn tính": tên gọi, các lớp lời kể, chỗ nào là truyện, chỗ nào là lịch sử, và cách phân biệt đàn tính với những cây đàn cùng mang chữ "bầu".
Tên gọi đã là một nửa câu chuyện
Người Tày gọi cây đàn là tính tẩu. Theo cách giải thích phổ biến, "tính" là đàn, "tẩu" là quả bầu: tính tẩu là "đàn quả bầu". Người Kinh gọi gọn là đàn tính. Người Nùng và một số nhóm người Thái cũng dùng loại đàn gần giống.
Thân đàn làm từ một quả bầu già, cắt bớt một phần, phơi khô, úp mặt gỗ mỏng lên làm mặt đàn; cần đàn dài, không phím; thường có hai hoặc ba dây. Cái tên cho thấy với người Tày, cây đàn trước hết là một quả bầu biết hát. Mọi lời kể về nguồn gốc đàn tính đều phải đi qua hình ảnh quả bầu ấy.
Lớp thứ nhất: quả bầu trong truyện kể Tày – Thái
Quả bầu là hình ảnh rất cũ trong truyện kể các dân tộc vùng núi phía Bắc. Nhiều dân tộc có truyện con người chui ra từ quả bầu sau trận lụt lớn; truyện ấy thuộc về thần thoại sáng thế và đã có nhiều bài viết riêng. Ở đây chỉ cần nhớ một điều: trong tâm thức nhiều tộc người, quả bầu là vật chứa sự sống, chứa người, chứa hạt giống.
Khi người Tày chọn quả bầu làm thân đàn, lời kể dân gian thường nối hai thứ lại: tiếng đàn phát ra từ chính cái vật từng chứa sự sống, nên nó có sức nói với trời đất. Đây là cách người Tày giải thích, không phải mô tả kỹ thuật. Về kỹ thuật, quả bầu khô đơn giản là một hộp cộng hưởng nhẹ, rỗng, dễ kiếm.
Lớp thứ hai: tiếng đàn dẫn đường lên trời
Lời kể phổ biến nhất về ý nghĩa đàn tính gắn với Then. Trong các khúc Then, người hát Then cùng "đoàn quân Then" đi một con đường dài qua nhiều chặng, vượt sông, vượt biển, lên đến Mường Trời để dâng lễ và xin cho người dưới trần. Tiếng đàn tính và tiếng chùm xóc nhạc đi cùng suốt con đường ấy. Người Tày quen nói tiếng đàn "dẫn đường", tiếng đàn là "ngựa" chở lời người đi.
Từ đó mà có cách kể: đàn tính ra đời vì con người cần một thứ để gửi tiếng hát lên trời. Có bản cho rằng cây đàn và lời Then là thứ được trao xuống để người trần có cách nói với trời; có bản chỉ nói người xưa làm đàn từ quả bầu để có tiếng đi cùng lời hát. Các bản này đều là lời truyền miệng, chi tiết khác nhau theo vùng và theo người kể; không nên trình bày một bản nào như "sự tích chính thức".
Phần nghi lễ Then là đời sống tín ngưỡng của người Tày, Nùng, Thái; ở đây chỉ nhắc như bối cảnh để hiểu vì sao lời kể về cây đàn luôn hướng lên trời.
Lớp thứ ba: truyền thuyết gắn với triều Mạc ở Cao Bằng
Ở Cao Bằng có một lời kể lưu hành khá rộng: khi họ Mạc rút lên Cao Bằng (sau năm 1592, giữ vùng này đến năm 1677), lối hát Then cùng cây đàn tính được dùng, hoặc được chỉnh lại, trong sinh hoạt của triều Mạc ở đây. Một số bài viết kể chi tiết hơn, gắn với chuyện vua hay người trong triều ốm, người ta đặt lời hát để làm vui.
Nên đọc lời kể này thận trọng:
- Thời Mạc ở Cao Bằng là lịch sử có thật, được chép trong sử sách.
- Việc Then "ra đời" từ triều Mạc thì là truyền thuyết. Then gắn với tín ngưỡng và thế giới quan của người Tày, Nùng, Thái có từ lâu; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thời Mạc, nếu có, chỉ là một giai đoạn Then được trau chuốt thêm, chứ không phải điểm khởi đầu.
- Chi tiết vua ốm, đặt lời hát chữa bệnh khác nhau giữa các bản và không có chứng cứ văn bản cổ đi kèm. Khi viết, nên ghi là "có lời kể".
Điều đáng chú ý là chính sự tồn tại của truyền thuyết này: nó cho thấy người Cao Bằng muốn gắn cây đàn quen thuộc của mình với một quá khứ có tên tuổi, có triều đình. Đó là một kiểu "sự tích" muộn, nhưng cũng là một phần văn hoá cần ghi nhận.
Bảng tóm tắt: ba lớp lời kể về đàn tính
| Lớp | Nội dung chính | Độ cổ | Nên viết thế nào |
|---|---|---|---|
| Quả bầu | Thân đàn là vật từng chứa sự sống | Hình ảnh rất cũ trong truyện kể vùng núi phía Bắc | Cách giải thích biểu tượng, không phải lịch sử |
| Dẫn đường lên trời | Đàn sinh ra để đưa tiếng hát, lời xin lên Mường Trời | Gắn với Then, truyền miệng lâu đời | "Theo lời Then", "người Tày quan niệm" |
| Triều Mạc | Then và đàn tính được dùng hoặc trau chuốt ở triều Mạc tại Cao Bằng | Truyền thuyết gắn mốc thế kỷ 16–17 | "Có lời kể", "còn tranh luận" |
Đừng nhầm đàn tính với đàn bầu
Cùng có chữ "bầu" nên nhiều người lẫn. Đặt cạnh nhau cho rõ:
| Đàn tính (tính tẩu) | Đàn bầu | |
|---|---|---|
| Của ai | Người Tày, Nùng, một số nhóm Thái | Người Kinh |
| Số dây | Thường hai hoặc ba | Một |
| Quả bầu ở đâu | Làm thân đàn, hộp cộng hưởng chính | Có bầu nhỏ gắn ở cần uốn, không phải thân đàn |
| Gắn với | Then, hát giao duyên, hát ru | Hát xẩm, nhạc dân gian người Kinh |
| Lời kể nguồn gốc | Quả bầu, đường lên trời, triều Mạc | Nhiều truyện khác, không liên quan |
Ngoài ra người Thái có cây đàn tính riêng (cũng gọi tính tẩu), dáng gần giống của người Tày. Khi đọc một "sự tích đàn tính", cần xem truyện ấy của dân tộc nào.
Sự tích đàn tính trong một dòng thời gian
- Không xác định được niên đại: hình ảnh quả bầu chứa sự sống trong truyện kể các dân tộc phía Bắc.
- Truyền miệng lâu đời: các khúc Then kể đường lên Mường Trời, tiếng đàn đi cùng.
- Từ sau năm 1592 đến năm 1677: họ Mạc giữ Cao Bằng; truyền thuyết về Then thời Mạc gắn với giai đoạn này.
- Thế kỷ 20: các nhà sưu tầm ghi chép, xuất bản lời Then; đàn tính lên sân khấu, có phong trào "hát then, đàn tính" ở nhiều tỉnh.
- Năm 2019: UNESCO ghi danh "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
- Nơi đến: Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên (gồm vùng Bắc Kạn cũ), Tuyên Quang là những nơi hát then, đàn tính còn sống mạnh. Các liên hoan hát then, đàn tính thường do tỉnh tổ chức theo lịch riêng; nên xem thông báo của địa phương.
- Xem hiện vật: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có trưng bày về người Tày, Nùng; các bảo tàng tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn có hiện vật đàn tính.
- Đọc thêm: các tuyển tập lời Then đã xuất bản và các công trình về văn học dân gian Tày – Nùng trong bộ Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam. Đọc lời Then sẽ thấy rõ "con đường lên trời" mà các lời kể về đàn tính nhắc tới.
- Khi hỏi người địa phương: hỏi "ở đây kể đàn tính từ đâu mà có" sẽ nhận được những câu trả lời khác nhau theo từng vùng. Đó không phải là mâu thuẫn, mà là đặc điểm của truyện truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Sự tích đàn tính của người Tày kể gì?
Không có một sự tích duy nhất. Các lời kể nối cây đàn với quả bầu, vật từng chứa sự sống trong truyện kể vùng núi phía Bắc, và với con đường đưa tiếng hát lên Mường Trời trong các khúc Then. Ở Cao Bằng còn có truyền thuyết gắn Then và đàn tính với triều Mạc.
Tính tẩu nghĩa là gì?
Tính tẩu là tên tiếng Tày của đàn tính. Theo cách giải thích phổ biến, "tính" là đàn, "tẩu" là quả bầu, nên tính tẩu có nghĩa là "đàn quả bầu", đúng với thân đàn làm từ quả bầu khô.
Đàn tính có phải ra đời thời nhà Mạc không?
Đó là một truyền thuyết lưu hành ở Cao Bằng, chưa có chứng cứ văn bản cổ đi kèm. Thời họ Mạc giữ Cao Bằng là lịch sử có thật, nhưng Then và đàn tính gắn với tín ngưỡng có từ lâu hơn; nhiều ý kiến cho rằng thời Mạc chỉ là giai đoạn Then được trau chuốt thêm.
Đàn tính khác đàn bầu thế nào?
Đàn tính của người Tày có hai hoặc ba dây, thân đàn chính là quả bầu khô, gắn với Then. Đàn bầu của người Kinh chỉ có một dây, quả bầu nhỏ gắn ở cần uốn chứ không làm thân đàn. Hai cây đàn khác hẳn nhau về cấu tạo và nguồn gốc.
Then được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2019, UNESCO ghi danh "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Đàn tính là nhạc cụ không tách rời của Then.
