Người H'Mông có một truyền thuyết rất buồn: ngày xưa họ từng có chữ viết, nhưng trong những lần phải rời bỏ quê cũ, vượt sông, vượt núi, sách chữ bị mất. Để không quên hẳn, những người phụ nữ đã giấu con chữ vào hoa văn thêu, vẽ trên váy áo, truyền từ mẹ sang con. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu: giới nghiên cứu chưa tìm thấy chứng cứ hoa văn H'Mông là một hệ chữ; nhưng câu chuyện cho thấy người H'Mông coi bộ váy áo như một cuốn sách của dân tộc mình.
Bài này kể lại truyền thuyết theo các bản phổ biến, tách phần truyện với phần hiểu biết hiện nay về hoa văn và chữ viết H'Mông, và đặt nó cạnh những truyện "mất chữ" của các dân tộc láng giềng.
Truyền thuyết kể gì
Truyện "mất chữ" được kể ở nhiều cộng đồng H'Mông, ở Việt Nam, Lào, Thái Lan và trong cộng đồng người Miêu ở Trung Quốc. Chi tiết mỗi nơi một khác, nhưng có một khung chung:
- Thuở xưa có chữ. Người H'Mông từng có chữ viết và sách vở của riêng mình.
- Phải ra đi. Vì chiến tranh, bị dồn đuổi, họ phải rời vùng đất cũ, di cư qua nhiều sông núi.
- Mất sách. Trong lúc vượt sông, sách chữ bị ướt, bị cuốn trôi, hoặc bị bỏ lại. Có bản kể sách bị súc vật ăn mất, có bản kể chữ bị đánh rơi dọc đường.
- Giữ chữ bằng kim chỉ. Những người phụ nữ nhớ được hình con chữ đã đưa chúng vào hoa văn thêu, vẽ trên váy áo, để con cháu đời sau còn giữ được, dù không còn ai đọc được nữa.
Có bản kể thêm rằng việc đưa chữ vào hoa văn còn là để giấu: người ngoài nhìn chỉ thấy đường thêu đẹp, không biết trong đó là chữ. Chi tiết này không có ở mọi bản.
Các dị bản lệch nhau ở đâu
| Chi tiết | Các cách kể đã ghi nhận |
|---|---|
| Vì sao mất chữ | Sách trôi khi vượt sông; sách bị bỏ lại khi chạy loạn; sách bị súc vật ăn mất |
| Ai giữ chữ | Phụ nữ, người mẹ, người bà |
| Giữ ở đâu | Hoa văn trên váy, trên áo, trên địu; có bản nói chung là "trên vải" |
| Vì sao không đọc được nữa | Đời sau chỉ nhớ hình, quên nghĩa; chữ đã thành hoa văn |
Không nên ghép mọi chi tiết thành một bản "đầy đủ". Mỗi bản là lời của một cộng đồng. Khi trích, ghi "theo một bản kể" hoặc "có nơi kể".
Truyện và sự thật: hoa văn có phải là chữ không
Đây là câu hỏi người đọc hay đặt ra nhất. Trả lời ngắn: chưa có chứng cứ khoa học cho thấy hoa văn H'Mông là một hệ chữ viết từng tồn tại. Các nhà nghiên cứu thường đọc truyền thuyết này như một cách người H'Mông diễn tả nỗi mất mát trong lịch sử di cư của mình, và như lời khẳng định giá trị của nghề thêu dệt.
Điều có thật là:
- Hoa văn H'Mông có tên gọi và ý nghĩa. Người H'Mông gọi tên từng mô-típ theo hình vật quen thuộc trong đời sống (như hình xoắn, hình hoa, hình răng cưa…). Thợ thêu giỏi biết mô-típ nào hợp với loại áo nào, dịp nào.
- Bộ váy áo mang thông tin. Nhìn trang phục, người trong cộng đồng nhận ra nhóm H'Mông (H'Mông Hoa, H'Mông Đen, H'Mông Trắng…), vùng, có khi cả tuổi tác. Theo nghĩa đó, váy áo đúng là một thứ "văn bản" để đọc.
- Nghề truyền từ mẹ sang con. Con gái H'Mông học thêu, vẽ sáp ong từ nhỏ. Lời kể "mẹ giữ chữ" khớp với thực tế này.
Như vậy, truyền thuyết không đúng theo nghĩa đen, nhưng nó nói đúng một điều: hoa văn là nơi người H'Mông giữ trí nhớ của mình. Viết về đề tài này, nên giữ cả hai ý, đừng khẳng định "hoa văn là chữ cổ" như một sự thật.
Những truyện "mất chữ" của các dân tộc láng giềng
Truyện dân tộc mình từng có chữ rồi đánh mất không riêng gì người H'Mông. Ở vùng núi Đông Nam Á và nam Trung Quốc, nhiều tộc người không có chữ viết truyền thống cũng kể truyện tương tự. Đặt cạnh nhau thấy rõ đây là một mô-típ lớn của khu vực.
| Dân tộc | Chữ mất thế nào trong truyện | Được giữ ở đâu |
|---|---|---|
| H'Mông | Trôi sông, bỏ lại khi di cư | Hoa văn váy áo |
| Người Hà Nhì (Akha) ở vùng biên giới Việt – Lào – Trung | Chữ ghi trên da trâu, bị ăn mất lúc đói (theo bản kể được nhiều nhà nghiên cứu nhắc) | Trong trí nhớ, trong lời đọc gia phả |
| Người Karen (Myanmar, Thái Lan) | "Cuốn sách vàng" bị mất, người em mang đi | Chờ ngày cuốn sách trở về |
Điểm chung: các dân tộc từng sống cạnh những nước lớn có chữ viết giải thích vì sao mình "không có chữ" bằng một mất mát, chứ không phải bằng sự thiếu. Đó là cách giữ lòng tự trọng của cộng đồng. Bảng trên chỉ để so sánh mô-típ; chi tiết mỗi truyện cũng có nhiều dị bản.
Chữ viết H'Mông thời hiện đại
Ở thế kỷ 20, người H'Mông có chữ viết thật, nhưng là chữ mới, không phải chữ "tìm lại" từ hoa văn:
- Chữ H'Mông Latinh ở Lào (RPA): xây dựng khoảng đầu thập niên 1950 bởi một nhóm nhà truyền giáo và ngôn ngữ học; nay được dùng rộng rãi trong cộng đồng H'Mông ở nhiều nước. Cách viết từ qeej (khèn), paj ntaub (thêu vải hoa) là theo bộ chữ này.
- Chữ H'Mông Latinh ở Việt Nam: được xây dựng và ban hành khoảng đầu thập niên 1960, dùng trong sách báo, phát thanh tiếng H'Mông.
- Chữ Pahawh: một hệ chữ riêng do Shong Lue Yang tạo ra ở Lào năm 1959.
Ba hệ chữ này cho thấy truyền thuyết mất chữ vẫn sống: nó là lý do nhiều người H'Mông coi việc có chữ viết là chuyện lớn của dân tộc.
Đọc truyền thuyết này thế nào cho đúng
- Không mê tín hoá: không nên nói hoa văn có "mật mã" chờ người giải. Đó là cách viết giật gân, đi quá xa lời kể.
- Không coi nhẹ: đừng gọi đó là "chuyện bịa". Đó là truyền thuyết, có giá trị như một văn bản văn hoá.
- Nhìn hoa văn như di sản thật: kỹ thuật thêu, vẽ sáp ong, nhuộm chàm của người H'Mông là di sản có thể tận mắt thấy, học hỏi, mua ủng hộ người làm.
Góc nhìn hôm nay: xem hoa văn H'Mông ở đâu
- Bảo tàng: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (Hà Nội) có trưng bày trang phục H'Mông; xem kỹ váy xếp ly, đường thêu, phần vẽ sáp ong.
- Làng nghề: ở vùng Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ) và Lào Cai, nhiều hợp tác xã dệt lanh, thêu của phụ nữ H'Mông đón khách. Nên mua trực tiếp từ người làm.
- Đọc thêm: các tuyển tập truyện cổ H'Mông; các công trình về trang phục, hoa văn dân tộc của Bảo tàng Dân tộc học. Truyện mất chữ thường in cạnh truyện cây khèn và truyện lụt lớn.
- Khi hỏi người H'Mông: hỏi "mô-típ này tên là gì" sẽ nhận được câu trả lời cụ thể và đẹp hơn là hỏi "chữ này đọc thế nào".
Câu hỏi thường gặp
Truyền thuyết người H'Mông mất chữ kể gì?
Truyện kể người H'Mông từng có chữ viết nhưng làm mất sách chữ khi phải di cư, vượt sông. Những người phụ nữ đã đưa hình con chữ vào hoa văn thêu, vẽ trên váy áo để con cháu đời sau còn giữ, dù không ai đọc được nữa.
Hoa văn trên váy H'Mông có phải là chữ cổ không?
Chưa có chứng cứ khoa học cho thấy hoa văn H'Mông là một hệ chữ viết. Các mô-típ có tên gọi, có ý nghĩa và cho biết nhóm H'Mông, vùng cư trú của người mặc; truyền thuyết mất chữ nên được hiểu như lời kể về mất mát và trí nhớ của dân tộc.
Người H'Mông có chữ viết không?
Có, nhưng là chữ hiện đại. Chữ H'Mông Latinh được xây dựng ở Lào đầu thập niên 1950 và ở Việt Nam khoảng đầu thập niên 1960; ngoài ra có chữ Pahawh do Shong Lue Yang tạo năm 1959.
Dân tộc nào khác cũng có truyện mất chữ?
Mô-típ mất chữ có ở nhiều tộc người vùng núi Đông Nam Á và nam Trung Quốc, như người Hà Nhì (Akha) với truyện chữ trên da trâu bị ăn mất, người Karen với truyện cuốn sách vàng bị mất. Mỗi truyện có nhiều dị bản.
Vì sao phụ nữ H'Mông là người giữ chữ trong truyện?
Vì thêu, vẽ sáp ong, làm váy áo là việc của phụ nữ H'Mông, truyền từ mẹ sang con gái. Truyền thuyết gắn việc giữ chữ với họ, khẳng định giá trị của nghề và vai trò người mẹ trong việc giữ trí nhớ cộng đồng.
