Léopold Sabatier là viên công sứ người Pháp ở Darlac (vùng Đắk Lắk ngày nay) đầu thế kỷ 20, người thường được ghi nhận đã chép và dịch sử thi Đăm Săn của người Ê Đê sang tiếng Pháp, bản in khoảng năm 1927 — lần đầu một sử thi Tây Nguyên đến với người đọc ngoài buôn làng. Cùng thời và sau ông là các giáo sĩ, nhà dân tộc học Pháp, rồi các nhà nghiên cứu Việt Nam, những người lần lượt đưa lời kể Tây Nguyên thành chữ. Câu chuyện của họ giải thích vì sao ta biết sử thi Tây Nguyên theo cách như hôm nay — và cả những gì bị lệch đi trên đường ấy.
Trước khi có người chép: một truyền thống chỉ sống bằng lời
Các dân tộc Tây Nguyên xưa không dùng chữ viết để ghi văn chương. Sử thi, luật tục, truyện cổ được giữ trong trí nhớ, truyền qua những đêm kể bên bếp lửa. Điều đó không có nghĩa là chúng kém giá trị; nó chỉ có nghĩa là chúng tồn tại theo cách khác: linh hoạt, thay đổi theo người kể, gắn với người nghe cụ thể.
Khi người ngoài đến và bắt đầu ghi chép, họ phải giải quyết hai việc cùng lúc: tạo ra cách viết tiếng dân tộc bằng chữ Latin, và chọn một lần kể để "đóng băng" thành văn bản. Cả hai việc đều để lại dấu ấn của người ghi.
Léopold Sabatier ở Darlac
Sabatier làm công sứ ở Darlac trong khoảng từ thập niên 1910 đến giữa thập niên 1920. Các tài liệu về thời kỳ này cho thấy ông quan tâm đặc biệt đến người Ê Đê: học tiếng, ghi chép phong tục, thúc đẩy việc dùng chữ Ê Đê hệ Latin và mở trường dạy chữ ở vùng Buôn Ma Thuột. Ông cũng gắn tên với việc ghi chép luật tục Ê Đê — những lời nói vần quy định cách ứng xử trong cộng đồng — mà tập ghi chép được in thành sách về sau.
Bản ghi Đăm Săn của Sabatier, thường được dẫn với nhan đề tiếng Pháp La Chanson de Damsan, là bản đầu tiên đưa sử thi Ê Đê ra ngoài buôn làng. Nhờ nó, giới học thuật Pháp và sau đó người đọc Việt Nam biết rằng Tây Nguyên có một dòng văn chương tự sự lớn.
Đánh giá cho công bằng
Công lao của Sabatier trong việc ghi lại Đăm Săn là rõ ràng. Nhưng cũng cần nhớ ông là một quan chức thuộc địa, làm việc trong khuôn khổ cai trị của Pháp. Cách ông chọn lời, sắp xếp, dịch và giới thiệu mang cách nhìn của người ngoài vào thời đó. Các nhà nghiên cứu về sau đã so bản của ông với những lần kể khác và chỉ ra nhiều chỗ khác biệt. Đọc Sabatier là đọc một lát cắt có giá trị lịch sử, không phải bản Đăm Săn "chuẩn" duy nhất.
Những người Pháp khác: giáo sĩ và nhà dân tộc học
Sabatier không phải người duy nhất. Có thể chia những người ghi chép thời kỳ này thành mấy nhóm:
- Giáo sĩ ở vùng Kon Tum từ nửa sau thế kỷ 19: học tiếng Ba Na, soạn từ điển, ghi chép phong tục; nhờ họ tiếng Ba Na sớm có chữ viết hệ Latin. Họ ghi nhiều về đời sống, ngôn ngữ hơn là ghi trọn sử thi.
- Quan chức, nhà thám hiểm đầu thế kỷ 20: viết du ký, khảo sát vùng cao nguyên, ghi lại tên làng, tục lệ, một số truyện kể.
- Nhà dân tộc học chuyên nghiệp giữa thế kỷ 20: Georges Condominas sống ở một làng M'nông Gar cuối thập niên 1940 và viết cuốn dân tộc chí nổi tiếng Nous avons mangé la forêt (in năm 1957); Jacques Dournes, linh mục, sống nhiều năm với người Cơ Ho Srê rồi người Gia Rai, để lại nhiều công trình về văn học truyền miệng của họ.
Điểm chung của nhóm này là viết bằng tiếng Pháp, cho người đọc Pháp. Phải qua dịch, lời kể Tây Nguyên mới quay lại với người đọc tiếng Việt.
Sau 1954: sử thi đến với người đọc tiếng Việt
Từ nửa sau thập niên 1950, Đăm Săn có các bản dịch, phóng tác tiếng Việt và dần trở thành tác phẩm tiêu biểu của văn học dân gian các dân tộc thiểu số. Trích đoạn được đưa vào sách giáo khoa; nhiều thế hệ học sinh biết Tây Nguyên qua đoạn Đăm Săn múa khiên.
Từ thập niên 1980–1990, nghiên cứu trong nước mở rộng sang các dân tộc khác. Các nhà nghiên cứu như Võ Quang Nhơn (với công trình tổng quan về văn học dân gian các dân tộc ít người), Phan Đăng Nhật (nghiên cứu sử thi), Đỗ Hồng Kỳ (gắn bó với sử thi M'nông) cùng nhiều cán bộ văn hoá địa phương và cộng tác viên người dân tộc đã đi điền dã, ghi âm, dịch. Họ phát hiện rằng ngoài Đăm Săn còn rất nhiều bộ khác, đặc biệt ở người M'nông, Ba Na, Xơ Đăng.
Bước lớn nhất là dự án Kho tàng sử thi Tây Nguyên khoảng 2001–2007, chuyển từ ghi chép rải rác sang ghi âm, phiên âm, dịch và in một cách có hệ thống.
Mốc thời gian tóm tắt
| Thời kỳ | Ai ghi chép | Đóng góp chính |
|---|---|---|
| Nửa sau thế kỷ 19 | Giáo sĩ ở vùng Kon Tum | Từ điển, chữ viết Ba Na hệ Latin, ghi chép phong tục |
| Thập niên 1910–1920 | L. Sabatier ở Darlac | Chữ Ê Đê, trường học, luật tục; bản Đăm Săn tiếng Pháp in khoảng 1927 |
| Thập niên 1940–1970 | G. Condominas, J. Dournes và các nhà nghiên cứu Pháp | Dân tộc chí, nghiên cứu văn học truyền miệng M'nông, Cơ Ho, Gia Rai |
| Từ nửa sau thập niên 1950 | Người dịch, nhà nghiên cứu Việt Nam | Bản tiếng Việt Đăm Săn, đưa vào sách giáo khoa |
| Thập niên 1980–1990 | Nhà nghiên cứu trong nước, cán bộ địa phương | Phát hiện sử thi M'nông, Ba Na, Xơ Đăng |
| Khoảng 2001–2007 | Dự án Kho tàng sử thi Tây Nguyên | Ghi âm, phiên âm, dịch, in song ngữ có hệ thống |
Những người ít được nhắc tên
Trong mọi giai đoạn, có một nhóm luôn có mặt nhưng ít khi đứng tên trên bìa sách: nghệ nhân kể, người phiên dịch tại chỗ, người dân tộc biết chữ giúp chép lời. Sabatier không thể ghi Đăm Săn nếu không có người Ê Đê kể và giảng giải cho ông. Các dự án sau này cũng vậy. Khi đọc lời giới thiệu một bộ sử thi, nên tìm tên những người này; nhiều bản in gần đây đã ghi rõ người kể, người phiên âm, người dịch bên cạnh người biên soạn.
Góc nhìn hôm nay: đọc các bản cũ thế nào
- Đọc như tư liệu lịch sử: bản Pháp đầu thế kỷ 20 cho biết người ngoài đã nhìn Tây Nguyên ra sao, và lời kể thời đó gồm những gì.
- Đối chiếu với bản sau: so bản Sabatier với các bản Đăm Săn ghi về sau để thấy sử thi sống và thay đổi thế nào.
- Chú ý từ ngữ của thời đại: sách cũ có những cách gọi các dân tộc nay không còn dùng vì mang ý coi thường; khi trích, nên dùng tên gọi hiện nay.
- Nơi tìm: thư viện Viện Nghiên cứu Văn hoá, Thư viện Quốc gia, thư viện Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) có nhiều tư liệu tiếng Pháp về Tây Nguyên; Bảo tàng Đắk Lắk ở Buôn Ma Thuột giới thiệu lịch sử vùng đất này.
Câu hỏi thường gặp
Sabatier là ai?
Léopold Sabatier là công sứ người Pháp ở Darlac (Đắk Lắk) đầu thế kỷ 20. Ông được ghi nhận đã chép và dịch sử thi Đăm Săn sang tiếng Pháp, bản in khoảng năm 1927, đồng thời ghi chép luật tục và thúc đẩy chữ viết Ê Đê hệ Latin.
Ai là người đầu tiên ghi chép sử thi Đăm Săn?
Người được ghi nhận là L. Sabatier, với bản tiếng Pháp in khoảng năm 1927. Việc ghi chép này dựa vào lời kể và sự giúp đỡ của người Ê Đê, những người ít khi được nêu tên trong các bản in thời đó.
Georges Condominas nghiên cứu dân tộc nào?
Georges Condominas là nhà dân tộc học người Pháp, sống ở một làng M'nông Gar cuối thập niên 1940 và viết cuốn dân tộc chí nổi tiếng Nous avons mangé la forêt, in năm 1957. Đây là công trình về đời sống làng, không phải tuyển tập sử thi.
Sử thi Tây Nguyên được dịch sang tiếng Việt từ khi nào?
Đăm Săn có bản tiếng Việt từ nửa sau thập niên 1950. Các sử thi của dân tộc khác chủ yếu được ghi, dịch và in từ thập niên 1980–1990, nhiều nhất là trong dự án Kho tàng sử thi Tây Nguyên khoảng 2001–2007.
Bản Đăm Săn của Sabatier có phải bản chuẩn không?
Không nên coi là bản chuẩn duy nhất. Đó là một lần kể được ghi lại và dịch theo cách nhìn của người ghi thời đó. Các nhà nghiên cứu sau đã so với những lần kể khác và thấy nhiều khác biệt.
