Sử thi Xơ Đăng, Gia Rai, Cơ Ho: những bộ ít được biết ở Tây Nguyên

Người Xơ Đăng, Gia Rai và Cơ Ho đều có truyền thống kể chuyện dài bằng lời có vần, trong đó có những bộ được giới nghiên cứu xếp vào sử thi, nhưng rất ít bộ được người đọc phổ thông biết tên. Lý do chủ yếu là việc ghi chép, dịch và in đến muộn, số bản in ít, và bóng của Đăm Săn quá lớn. Bài này giới thiệu ba truyền thống ấy ở mức có thể nói chắc: ai kể, kể bằng tiếng gì, gần với sử thi nào, và tìm đọc ở đâu.

Vì sao có những sử thi "ít được biết"

Danh tiếng của một sử thi phụ thuộc nhiều vào chuyện ai ghi nó trước và ai dịch nó hay. Đăm Săn có bản tiếng Pháp từ khoảng năm 1927, có bản tiếng Việt từ giữa thế kỷ 20, rồi vào sách giáo khoa. Phần lớn sử thi của các dân tộc khác chỉ được ghi trọn bộ vào cuối thế kỷ 20 hoặc trong dự án Kho tàng sử thi Tây Nguyên đầu thế kỷ 21.

Thêm vào đó là mấy rào cản thực tế:

• Ít người dịch: cần người vừa giỏi tiếng dân tộc, vừa hiểu lời cổ, vừa viết tiếng Việt tốt.
• Nhiều nhóm địa phương: một dân tộc có nhiều nhóm nói khác nhau, bản ghi ở nhóm này chưa chắc người nhóm kia nghe quen.
• Sách in ít, phát hành hẹp: bộ sách học thuật chủ yếu nằm trong thư viện, ít đến hiệu sách.
• Thiếu bài giới thiệu dễ đọc: người đọc không biết tên bộ nào để tìm.

Sử thi của người Xơ Đăng

Ai kể, ở đâu

Người Xơ Đăng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, gần với người Ba Na. Cộng đồng gồm nhiều nhóm địa phương như Xơ Teng, Tơ Đrá, Mơ Nâm, Ca Dong, Hà Lăng. Theo địa giới hiện nay, họ sống chủ yếu ở Quảng Ngãi (vùng Kon Tum cũ và vùng núi Quảng Ngãi cũ) và Đà Nẵng (vùng núi Quảng Nam cũ, quanh khối núi Ngọc Linh).

Gần hơmon Ba Na

Vì gần gũi về ngôn ngữ và văn hoá, sử thi Xơ Đăng được giới nghiên cứu xếp chung một vùng với hơmon Ba Na: kể ban đêm, nhiều đoạn hát, xoay quanh người anh hùng của làng, những cuộc chiến giữa các làng và quan hệ giữa người với thần. Một số bộ đã được ghi âm, phiên âm và in song ngữ trong Kho tàng sử thi Tây Nguyên. Tên các bộ và nhân vật cụ thể nên tra trong mục lục bộ sách, vì sách giới thiệu phổ thông gần như chưa nhắc.

Với người đến vùng Ngọc Linh, biết rằng làng Xơ Đăng dưới chân núi từng có những đêm kể chuyện dài như thế là một cách nhìn khác về vùng đất thường chỉ được nhắc qua sâm và núi cao. Chuyện kể về chính núi Ngọc Linh là một đề tài riêng.

Sử thi của người Gia Rai

Ai kể, ở đâu

Người Gia Rai thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Đảo, gần với người Ê Đê. Đây là một trong những dân tộc tại chỗ đông người nhất Tây Nguyên, sống chủ yếu ở Gia Lai (quanh Pleiku và các vùng phía tây, phía nam tỉnh), một phần Quảng Ngãi (vùng Kon Tum cũ) và Đắk Lắk.

Gần khan Ê Đê

Vì tiếng Gia Rai và tiếng Ê Đê cùng nhóm, lối kể chuyện dài của người Gia Rai có nhiều nét gần khan Ê Đê; theo nhiều tài liệu, ngay cả tên gọi thể loại cũng na ná. Linh mục, nhà dân tộc học người Pháp Jacques Dournes, sống nhiều năm ở Tây Nguyên, đã ghi chép và nghiên cứu văn học truyền miệng của người Gia Rai, để lại những công trình bằng tiếng Pháp mà giới nghiên cứu sau này vẫn dùng. Ở trong nước, một số sử thi Gia Rai được ghi âm và in song ngữ trong dự án Kho tàng sử thi Tây Nguyên.

Người Gia Rai còn được biết qua các truyền thuyết khác như chuyện Vua Lửa, Vua Nước — nhưng đó là truyện kể về thủ lĩnh và thần linh, không phải sử thi hát kể, và đã có bài riêng ở nơi khác trong hệ.

Truyện kể dài của người Cơ Ho

Ai kể, ở đâu

Người Cơ Ho thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, sống chủ yếu ở Lâm Đồng, trên cao nguyên Lâm Viên và Di Linh. Cơ Ho gồm nhiều nhóm như Srê, Chil, Lạch, Nộp, Cơ Dòn, Tơ Ring. Người Cơ Ho Lạch ở quanh Đà Lạt và vùng Lạc Dương là nhóm du khách hay gặp nhất.

Lời nói vần và truyện kể dài

Văn học truyền miệng Cơ Ho nổi tiếng với "lời nói vần": những câu có vần, có nhịp dùng trong luật tục, trong lời khuyên, trong đối đáp. Từ nền tảng đó, người Cơ Ho có những truyện kể dài về người anh hùng, về các làng xưa, về quan hệ giữa người và thần. Jacques Dournes cũng từng sống và nghiên cứu ở vùng người Cơ Ho Srê trước khi làm việc với người Gia Rai. Tuy vậy, so với Ê Đê, M'nông hay Ba Na, số bộ sử thi Cơ Ho được in và giới thiệu rộng rãi ít hơn nhiều; người đọc nên coi đây là mảng đang chờ được nghiên cứu thêm.

Bảng so sánh nhanh

Ngoài ba dân tộc này, người Mạ, Chu Ru, Giẻ Triêng, Brâu, Rơ Măm và một số cộng đồng nhỏ khác ở Tây Nguyên cũng có truyện kể dài. Mảng này càng ít tài liệu phổ thông hơn.

Những điều không nên làm khi viết về các sử thi này

• Không mượn tóm tắt Đăm Săn rồi đổi tên. Mỗi dân tộc có nhân vật, luật tục và lối kể riêng.
• Không đặt tên thể loại tuỳ tiện. Nếu không chắc người Xơ Đăng hay Cơ Ho gọi thể loại là gì, hãy viết "sử thi Xơ Đăng", "truyện kể dài Cơ Ho".
• Không coi bản tóm tắt trên mạng là nguồn. Nhiều bản không ghi người kể, người dịch, dễ lẫn giữa các dân tộc.
• Không đo các dân tộc bằng "sử thi nhiều hay ít". Số bộ được in phản ánh mức độ sưu tầm, không phản ánh sự phong phú thật của văn hoá.

Góc nhìn hôm nay: tìm đọc và đến xem

• Sách: tra mục lục bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên theo tên dân tộc tại Thư viện Quốc gia, thư viện Viện Nghiên cứu Văn hoá, thư viện tỉnh Gia Lai, Lâm Đồng, Quảng Ngãi.
• Gia Lai: làng Gia Rai Plei Ơp ngay trong Pleiku là nơi dễ đến để thấy nhà rông, nhà sàn của người Gia Rai.
• Lâm Đồng: các buôn Cơ Ho quanh chân núi Langbiang (Lạc Dương) gần Đà Lạt. Chuyện kể về Langbiang là một đề tài riêng.
• Hà Nội: khu ngoài trời Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có nhà mồ Gia Rai và nhiều công trình Tây Nguyên dựng lại.

Nếu gặp người cao tuổi trong làng còn nhớ chuyện xưa, cách quý nhất là hỏi xin nghe và hỏi tên chuyện bằng tiếng dân tộc — chính những cái tên ấy là chìa khoá để tìm bản in sau này.