Hỏi "cồng chiêng Tây Nguyên từ đâu mà có", truyện kể dân gian và lịch sử trả lời khác nhau. Trong lời kể và sử thi của người Ê Đê, Ba Na, Gia Rai, M'nông, chiêng là vật quý gắn với thế giới thần linh, là của cải người anh hùng phải đi xa, đi giành mới có. Còn theo tư liệu lịch sử và dân tộc học, phần lớn chiêng Tây Nguyên không do người Tây Nguyên đúc, mà được mua, đổi từ người Kinh, người Lào, người Khmer, rồi được nghệ nhân địa phương chỉnh lại cho đúng tiếng của mình.
Bài này không tả cách đánh chiêng hay lễ hội cồng chiêng, mà trả lời đúng câu hỏi nguồn gốc: các lời kể nói gì, sử thi nói gì, lịch sử nói gì, và vì sao ba câu trả lời ấy không mâu thuẫn.
Vì sao khó tìm một "sự tích cồng chiêng" duy nhất
Người Kinh có những sự tích đầu đuôi rõ ràng như trầu cau, bánh chưng. Với cồng chiêng Tây Nguyên thì khác. Tây Nguyên có nhiều dân tộc, mỗi dân tộc nhiều vùng, và câu chuyện về chiêng nằm rải rác trong ba loại nguồn:
- Truyện cổ và lời kể của từng làng, từng dân tộc, được các nhà sưu tầm ghi lại từ thế kỷ 20.
- Sử thi (khan của người Ê Đê, hơmon của người Ba Na, ot nrông của người M'nông…), nơi chiêng xuất hiện như của cải, như âm thanh của đời sống người anh hùng.
- Niềm tin về chiêng: chiêng có hồn, chiêng là tiếng nói với thần linh.
Vì vậy, bài viết nào trình bày một "sự tích cồng chiêng Tây Nguyên" duy nhất, kể chi tiết như thể cả vùng cùng kể một truyện, thì nên đọc dè dặt. Câu trả lời đúng hơn là: mỗi dân tộc, mỗi làng có lời kể riêng, và chúng có những mô-típ chung.
Lời kể: chiêng thuộc về thế giới thần linh
Mô-típ hay gặp nhất trong lời kể và niềm tin của nhiều dân tộc Tây Nguyên là chiêng gắn với thế giới bên trên. Chiêng là vật của thần linh, hoặc là tiếng nói con người dùng để nói với Yang. Người ta tin mỗi chiếc chiêng có hồn; chiêng quý được gìn giữ, có nơi đặt tên riêng, truyền đời này sang đời khác.
Từ niềm tin ấy mà có lối giải thích: chiêng không phải vật tầm thường con người tự làm ra, mà là thứ quý được trao, được mang về, được giữ. Phần chi tiết (ai trao, trao cho ai, trong hoàn cảnh nào) khác nhau theo từng bản kể, từng dân tộc. Phần thần linh Tây Nguyên (Yang) là một đề tài riêng, ở đây chỉ nhắc như bối cảnh để hiểu vì sao chiêng được coi là vật thiêng.
Sử thi: chiêng là của cải phải giành lấy
Trong sử thi Tây Nguyên, chiêng là thước đo sự giàu có và uy tín. Nhà người anh hùng có nhiều chiêng, nhiều ché, nhiều trâu; khi mở hội, tiếng chiêng vang khắp buôn. Người đọc Đăm Săn của người Ê Đê sẽ nhớ những đoạn tả nhà giàu có, khách khứa đông, chiêng ché đầy nhà.
Ở một số bộ sử thi khác, chiêng còn là thứ được đem về sau những chuyến đi xa, những cuộc giao tranh. Sử thi M'nông có những đoạn tranh giành chiêng quý giữa các làng, các dòng họ. Đọc theo con mắt hôm nay, đó là dấu vết của một thực tế: chiêng là vật quý từ nơi khác đến, ai có nhiều là người có thế.
Như vậy, sử thi không kể "sự tích" chiêng theo kiểu giải thích ai làm ra chiêng đầu tiên. Nó trả lời bằng hình ảnh: chiêng đến từ xa, chiêng phải giành, chiêng làm nên danh giá.
Lịch sử: chiêng đi đường buôn lên cao nguyên
Tư liệu dân tộc học thống nhất ở một điểm: phần lớn các dân tộc Tây Nguyên không có nghề đúc đồng làm chiêng. Chiêng đến với họ qua trao đổi:
| Nguồn chiêng | Ghi chú |
|---|---|
| Làng đúc đồng của người Kinh ở miền Trung | Nổi tiếng nhất là làng Phước Kiều (Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng) |
| Người Lào | Chiêng qua các tuyến buôn bán phía tây cao nguyên |
| Người Khmer | Chiêng qua các tuyến phía nam và tây nam |
| Người Chăm, người Kinh làm trung gian | Buôn bán, đổi hàng giữa đồng bằng và miền núi |
Chiêng mua về chưa phải là chiêng "của mình". Người chỉnh chiêng của làng dùng búa gõ, chỉnh mặt chiêng cho đúng thang âm của dân tộc mình, của bộ chiêng mình. Chiêng có tiếng đúng rồi mới vào bộ. Nghề chỉnh chiêng vì thế được coi trọng; đó là nghệ thuật riêng của Tây Nguyên, không phải nghề đúc.
Chiêng có giá rất cao: tư liệu cũ ghi chiêng quý có thể đổi bằng nhiều con trâu, tuỳ loại và tuỳ thời. Không nên nêu một con số cụ thể vì giá trị khác nhau theo vùng, theo thời và theo từng chiếc chiêng.
Ba câu trả lời ghép lại
Đặt cạnh nhau, ba lớp nguồn kể cùng một câu chuyện theo ba giọng:
| Nguồn | Chiêng từ đâu | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Lời kể, niềm tin | Từ thế giới thần linh, là vật có hồn | Chiêng thiêng, phải giữ gìn |
| Sử thi | Từ xa đến, phải giành, phải đổi | Chiêng là danh giá, của cải |
| Lịch sử | Từ các làng đúc và đường buôn ngoài cao nguyên | Chiêng được "Tây Nguyên hoá" bằng tay người chỉnh chiêng |
Ba câu trả lời không đá nhau. Một vật đến từ bên ngoài, đắt giá, phát ra âm thanh vang xa khác hẳn mọi thứ trong làng, rất dễ được tin là vật của thần. Truyện kể thần thánh hoá đường đi của chiêng, sử thi anh hùng hoá nó, còn lịch sử cho thấy con đường thật. Người đọc cần cả ba để hiểu vì sao tiếng chiêng quan trọng đến vậy.
Những nhầm lẫn hay gặp
- "Người Tây Nguyên tự đúc chiêng từ thời Đông Sơn": không có cơ sở. Trống đồng Đông Sơn là chuyện khác; chiêng Tây Nguyên chủ yếu do trao đổi mà có.
- Cồng và chiêng là một: không hẳn. Theo cách phân biệt phổ biến, cồng có núm ở giữa, chiêng mặt bằng. Nhiều bộ chiêng Tây Nguyên có cả hai loại.
- "Cả Tây Nguyên kể một sự tích chiêng": không đúng. Mỗi dân tộc, mỗi làng kể theo cách riêng.
- Cồng chiêng chỉ là nhạc cụ: với người trong cuộc, chiêng còn là tài sản, là vật thiêng, là tiếng nói của cộng đồng trong các dịp lớn của đời người và mùa màng.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu cồng chiêng ở đâu
- Di sản: năm 2005, UNESCO công nhận "Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên" là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại; năm 2008, di sản này được đưa vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
- Bảo tàng: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) có nhà dài Ê Đê, nhà rông Ba Na dựng ở khu ngoài trời và trưng bày chiêng; các bảo tàng tỉnh Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng, Quảng Ngãi (vùng Kon Tum cũ) có bộ sưu tập cồng chiêng.
- Đọc sử thi: bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên (NXB Khoa học Xã hội) cho thấy chiêng trong đời sống người anh hùng; đọc vài đoạn sẽ hiểu chiêng được quý đến đâu.
- Làng đúc: làng đồng Phước Kiều (nay thuộc Đà Nẵng) là nơi có thể tìm hiểu đầu kia của con đường chiêng lên cao nguyên.
Một gợi ý cho giáo viên: khi dạy sử thi Tây Nguyên, cho học sinh tìm các chỗ nhắc đến chiêng và ché trong đoạn trích, rồi hỏi "những thứ này từ đâu đến?". Câu trả lời dẫn ra cả một bài học về buôn bán giữa đồng bằng và cao nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Cồng chiêng Tây Nguyên có nguồn gốc từ đâu?
Theo tư liệu dân tộc học, phần lớn chiêng Tây Nguyên được mua, đổi từ các làng đúc đồng của người Kinh (như Phước Kiều), từ người Lào, người Khmer, rồi được nghệ nhân địa phương chỉnh lại cho đúng thang âm. Trong lời kể dân gian, chiêng lại gắn với thế giới thần linh và được coi là vật có hồn.
Có sự tích cồng chiêng Tây Nguyên không?
Có nhiều lời kể khác nhau theo từng dân tộc, từng làng, nhưng không có một sự tích thống nhất cho cả vùng. Mô-típ chung là chiêng thuộc về thế giới thần linh, và trong sử thi, chiêng là của cải quý phải đi xa, đi giành mới có.
Người Tây Nguyên có tự đúc chiêng không?
Phần lớn các dân tộc Tây Nguyên không có nghề đúc chiêng. Nghề của họ là chỉnh chiêng: dùng búa gõ chỉnh mặt chiêng mua về cho đúng tiếng của bộ chiêng và của dân tộc mình.
Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại. Năm 2008, di sản được đưa vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Chiêng xuất hiện thế nào trong sử thi Tây Nguyên?
Trong sử thi, chiêng cùng ché và trâu là thước đo giàu có, uy tín của người anh hùng. Có những đoạn tả nhà đông khách, chiêng vang khắp buôn, và có những cuộc tranh giành chiêng quý giữa các làng, các dòng họ.
