Sự tích lễ Gầu Tào của người H'Mông, theo các lời kể hay gặp, bắt đầu từ một lời hứa của một gia đình: nhà hiếm con, hoặc có người ốm lâu không khỏi, cầu xin trời đất và tổ tiên; khi điều mong ước thành, gia đình giữ lời, dựng một cây nêu trên đồi, mời cả vùng đến vui xuân để tạ ơn. Từ đó thành tục: Gầu Tào là lễ do một gia đình "nhận" tổ chức, cây nêu đứng giữa bãi đồi là dấu của lời hứa ấy.
Bài này không tả phần hội hay nghi thức của Gầu Tào. Nó trả lời hai câu hỏi về nguồn gốc: truyện kể nói gì, và vì sao cây nêu lại dựng trên đồi, kèm những chỗ cần phân biệt giữa lời kể dân gian với lễ hội như ta thấy hôm nay.
Tên gọi "Gầu Tào" nghĩa là gì
"Gầu Tào" là cách ghi tiếng H'Mông bằng chữ Việt, nên có hơn một cách viết, thường gặp nhất là Gầu Tào và Gàu Tào. Nghĩa thường được giải thích là "chơi núi" hay "chơi trên đồi", đúng với nơi tổ chức. Có tài liệu giải thích khác đi một chút theo phương ngữ, nhưng ý "cuộc vui trên đồi" là chung nhất.
Ngay từ cái tên đã thấy: lễ này gắn với nơi chốn (quả đồi) chứ không gắn với một ngày cố định trong năm hay một ngôi đền. Đó là điểm khác của Gầu Tào so với nhiều lễ hội của người Kinh.
Truyện kể: lời hứa của một gia đình
Các bản kể về nguồn gốc Gầu Tào đã được ghi lại trên sách báo không thống nhất từng chi tiết, nhưng xoay quanh hai hướng.
Hướng thứ nhất: cầu con
Một gia đình người H'Mông làm ăn khá giả nhưng hiếm muộn, mong mãi không có con. Họ cầu xin trời đất, tổ tiên, hứa nếu có con sẽ mở cuộc vui lớn trên đồi để tạ ơn và chia vui với mọi người. Sau đó gia đình có con. Giữ lời, họ dựng cây nêu trên quả đồi gần bản, mời người các bản quanh đến ăn uống, vui chơi suốt mấy ngày đầu xuân.
Hướng thứ hai: cầu khỏi bệnh, cầu bình an
Có bản kể gia đình có người ốm lâu ngày, hoặc làm ăn liên tiếp gặp rủi. Lời hứa và cách tạ ơn giống như trên: điều mong cầu thành thì mở hội trên đồi.
Hai hướng kể dẫn tới cùng một tục lệ mà người ta còn thấy: Gầu Tào do một gia đình có điều mong cầu đứng ra tổ chức, không phải do làng hay dòng họ cả vùng cùng làm như lễ hội làng của người Kinh. Lời kể sự tích ở đây chủ yếu đến từ trí nhớ người H'Mông và các bài sưu tầm, báo chí địa phương; nên dẫn là "có bản kể", không có văn bản cổ nào ghi một truyện chuẩn.
Vì sao dựng cây nêu trên đồi
Đây là câu hỏi mà sự tích trả lời hay nhất. Có thể tách thành ba lý do, từ lời kể đến thực tế.
| Lý do | Theo lời kể, quan niệm | Theo thực tế đời sống |
|---|---|---|
| Gần trời | Cây nêu là cầu nối người với trời đất, dựng chỗ cao để lời tạ ơn đến được | Đỉnh, sườn đồi là nơi dễ nhìn thấy từ nhiều bản |
| Đông người | Lời hứa là chia vui với "cả vùng", không chỉ một nhà | Vùng núi đá ít đất bằng; bãi đồi thoải mới đủ chỗ cho đông người |
| Làm mốc | Cây nêu là dấu của lời hứa, ai đến cũng biết nhà nào làm chủ | Cây cao giữa bãi giúp người từ xa tìm đến |
Cây nêu Gầu Tào thường là cây tre hoặc trúc cao, giữ nguyên ngọn, có treo vải đỏ. Màu đỏ và ngọn xanh là những chi tiết người ta quen nhìn; còn ý nghĩa cụ thể của từng vật treo, từng bước dựng cây là phần nghi lễ của người H'Mông, mỗi vùng mỗi khác, không thuộc phạm vi một bài sự tích.
Vì sao lễ kéo dài ba năm
Theo lệ được nhắc nhiều, gia đình đã nhận làm chủ lễ Gầu Tào thường tổ chức liên tiếp ba năm. Lời kể giải thích điều này theo logic của lời hứa: đã xin thì phải tạ ơn cho trọn, không làm một lần rồi thôi.
Con số ba năm không phải nơi nào cũng giống nhau, và ngày nay khi lễ hội có chính quyền địa phương đứng ra tổ chức thì nhịp này có thể khác. Khi tìm hiểu một lễ Gầu Tào cụ thể, nên hỏi người trong bản.
Sự tích và lễ hội hôm nay: phân biệt cho rõ
Người đến xem Gầu Tào hôm nay thường thấy một lễ hội lớn: thi múa khèn, ném pao, đẩy gậy, hát giao duyên, có sân khấu văn nghệ, có gian hàng. Cần tách các lớp:
- Lớp sự tích: lời hứa của một gia đình, cây nêu trên đồi, cuộc vui tạ ơn. Đây là lời giải thích của người H'Mông về nguồn gốc.
- Lớp tục lệ truyền thống: gia đình chủ lễ, cây nêu, những cuộc vui xuân của cộng đồng, dịp trai gái gặp gỡ.
- Lớp lễ hội hiện đại: nhiều nơi nay tổ chức Gầu Tào ở quy mô xã, tỉnh, có thêm phần văn nghệ, thể thao, du lịch. Phần này mới, không nên gọi là "cổ truyền" cả.
Phân biệt như vậy không làm lễ hội kém đi. Trái lại, nó giúp người xem hiểu vì sao giữa bãi hội đông đúc vẫn có một góc trang nghiêm quanh cây nêu: đó là phần của lời hứa, phần của gia đình chủ lễ.
Đặt cạnh những cây nêu khác
Cây nêu có ở nhiều dân tộc Việt Nam, nhưng mỗi nơi kể một truyện riêng.
| Cây nêu | Của ai | Dựng ở đâu | Truyện kể gắn với |
|---|---|---|---|
| Nêu Gầu Tào | Người H'Mông | Giữa bãi đồi | Lời hứa tạ ơn của một gia đình |
| Nêu Tết | Người Kinh (và một số dân tộc khác) | Trước sân nhà | Truyện Phật và quỷ tranh đất (đã có nhiều bài riêng) |
| Cây nêu Tây Nguyên | Nhiều dân tộc Tây Nguyên | Giữa sân làng | Gắn với các lễ lớn của cộng đồng |
Điểm riêng của Gầu Tào là tính cá nhân của lời hứa. Cây nêu Tết của người Kinh là chuyện cả làng, cả nước cùng làm; cây nêu Gầu Tào là chuyện một nhà, nhưng mở cửa cho cả vùng. Lời kể giữ đúng tinh thần ấy: người được trời đất giúp thì phải chia niềm vui với mọi người.
Góc nhìn hôm nay: đi xem Gầu Tào thế nào
- Mùa và nơi: Gầu Tào thường mở vào tháng Giêng âm lịch ở các vùng H'Mông của Lào Cai, Tuyên Quang (gồm vùng Hà Giang cũ), Lai Châu, Điện Biên, Sơn La. Ngày cụ thể theo lịch địa phương từng năm.
- Giữ ý quanh cây nêu: không chạm vào cây nêu và đồ lễ, không chen vào khi gia đình chủ lễ đang làm lễ. Muốn chụp ảnh người, hỏi trước.
- Nghe khèn: thi múa khèn là phần đẹp của Gầu Tào; đọc thêm sự tích cây khèn H'Mông để hiểu vì sao người H'Mông quý tiếng khèn đến vậy.
- Đọc thêm: các khảo cứu về lễ hội các dân tộc vùng núi phía Bắc của Viện Nghiên cứu Văn hoá; trưng bày về người H'Mông ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Sự tích lễ Gầu Tào kể gì?
Lời kể phổ biến cho rằng Gầu Tào bắt đầu từ lời hứa của một gia đình người H'Mông hiếm con hoặc có người ốm lâu. Khi điều mong cầu thành, gia đình dựng cây nêu trên đồi, mời cả vùng đến vui xuân để tạ ơn trời đất, tổ tiên. Từ đó thành tục lễ.
Gầu Tào nghĩa là gì?
Gầu Tào là cách ghi tiếng H'Mông, thường được giải thích là "chơi núi" hay "chơi trên đồi", đúng với nơi tổ chức lễ. Tên còn được viết là Gàu Tào tuỳ tài liệu.
Vì sao cây nêu Gầu Tào dựng trên đồi?
Theo quan niệm, cây nêu là cầu nối với trời đất nên dựng chỗ cao. Về thực tế, vùng núi ít đất bằng, bãi đồi thoải mới đủ chỗ cho người nhiều bản cùng đến, và cây nêu cao giữa đồi là mốc dễ thấy từ xa.
Vì sao Gầu Tào tổ chức ba năm liền?
Theo lệ được nhắc nhiều, gia đình đã nhận làm chủ lễ thường tổ chức liên tiếp ba năm để trọn lời hứa tạ ơn. Nhịp này không phải nơi nào cũng giống, và lễ hội do chính quyền tổ chức ngày nay có thể khác.
Lễ Gầu Tào diễn ra vào tháng mấy?
Gầu Tào thường mở vào tháng Giêng âm lịch, dịp đầu xuân, ở các vùng người H'Mông sinh sống tại Lào Cai, Tuyên Quang, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La. Ngày cụ thể do từng địa phương định.
