Tây Nguyên không có một "sự tích rượu cần" thống nhất cho cả vùng. Lời kể về nguồn gốc rượu cần xoay quanh hai câu hỏi: men lá từ đâu mà có (có bản nói thần linh dạy, có bản nói người xưa tình cờ thấy hạt cơm ủ trong lá rừng lên men thơm), và vì sao rượu phải uống chung bằng cần. Sử thi Tây Nguyên thì không kể nguồn gốc mà cho thấy vị trí của rượu: ché rượu là thứ đầu tiên đem ra khi có khách, có hội, là thước đo sự giàu có, hiếu khách của một nhà.
Bài này gom những gì nói được chắc chắn: tên gọi, các mô-típ trong lời kể, hình ảnh rượu và ché trong sử thi, con đường của những chiếc ché lên cao nguyên, và cách phân biệt truyện kể với bản "sự tích" viết cho du lịch.
Tên gọi: rượu uống bằng cần
"Rượu cần" là tên người Kinh gọi theo cách uống: rượu ủ trong ché (vò, hũ), khi uống đổ nước vào, cắm những cần bằng ống tre, trúc hay sậy rỗng vào hút. Người Ê Đê gọi rượu là kpiê; mỗi dân tộc Tây Nguyên có tên gọi riêng trong tiếng của mình.
Rượu cần không riêng Tây Nguyên. Người Mường, người Thái, người Tày và nhiều dân tộc vùng núi phía Bắc cũng có rượu cần, mỗi nơi một cách ủ, một kiểu ché. Bài này tập trung vào Tây Nguyên, nơi rượu cần gắn chặt nhất với sử thi và đời sống nhà dài, nhà rông.
Lời kể về men lá
Điểm làm nên rượu cần là men. Men truyền thống được làm từ bột gạo hoặc bột sắn trộn với lá, rễ, vỏ một số cây rừng, vo viên, phơi khô. Mỗi làng, mỗi nhà có công thức riêng, giữ kín, truyền cho con cháu; ở nhiều nơi đây là việc của phụ nữ. Câu hỏi "ai tìm ra men lá" vì vậy được nhiều lời kể trả lời.
| Mô-típ | Nội dung chính | Nên hiểu thế nào |
|---|---|---|
| Thần linh dạy | Men và cách ủ rượu là thứ thần trao cho người, để người có rượu mời nhau, mời thần | Giải thích vì sao rượu được coi trọng trong các dịp lớn |
| Phát hiện tình cờ | Cơm hay hạt để quên trong lá rừng, lâu ngày lên men thơm, người nếm thấy ngon | Lời kể gần với quá trình lên men có thật |
Cần nói rõ: các lời kể này phần lớn được ghi lại trên báo chí và tài liệu địa phương những năm gần đây, chi tiết khác nhau theo người kể, không có bản nào được coi là chuẩn của một dân tộc. Khi gặp một "sự tích rượu cần" kể có tên nhân vật, có địa danh cụ thể, nên hỏi bản đó lấy từ nguồn sưu tầm nào. Nếu không có, coi đó là truyện kể lại, có thể viết cho du lịch.
Vì sao uống chung, uống bằng cần
Lời kể và quan niệm của người Tây Nguyên giải thích cách uống bằng ý nghĩa cộng đồng:
- Một ché, nhiều người: cả nhà, cả khách cùng uống từ một ché, nghĩa là cùng chia một niềm vui, không ai uống riêng.
- Uống theo lượt: người uống lần lượt, có khi dùng một que ngang trên miệng ché làm mốc, uống cho mực nước xuống dưới mốc rồi mới nhường người khác, chủ nhà châm thêm nước.
- Mời khách quý: mở ché rượu cho khách là cách trọng khách. Ai uống trước, ai uống sau là theo lệ của từng làng; khách nên để chủ nhà sắp xếp.
Cách uống này vừa có lý do thực tế (rượu ủ đặc trong ché, cần lọc bã khi hút) vừa có lý do văn hoá. Truyện kể dân gian thường nhấn vào lý do văn hoá: rượu cần là "rượu của làng", không phải rượu của một người.
Rượu và ché trong sử thi
Sử thi Tây Nguyên không kể chuyện ai làm ra rượu, nhưng rượu có mặt ở gần như mọi cảnh đông người. Người đọc Đăm Săn của người Ê Đê sẽ nhớ những đoạn nhà người anh hùng đông khách, ché rượu được mở, người uống, người đánh chiêng. Ché rượu, chiêng và trâu là ba thứ người ta đếm khi nói một nhà giàu đến đâu.
Trong sử thi, mở ché rượu thường đi trước những sự kiện lớn: đón khách, mừng chiến thắng, cưới hỏi, bàn việc làng. Đó là lý do người đọc sử thi hay gặp những đoạn tả rượu dài, lặp đi lặp lại: với người nghe hát kể bên bếp lửa, rượu là nhịp của câu chuyện.
Những chiếc ché quý đến từ đâu
Ché đựng rượu cần, nhất là ché quý, có câu chuyện riêng rất giống câu chuyện của chiêng. Phần lớn ché cổ ở Tây Nguyên không do người Tây Nguyên làm, mà đến qua buôn bán, trao đổi với đồng bằng và các nước láng giềng: gốm từ các lò ở Trung Hoa, ở miền Trung Việt Nam, ở Thái Lan, Campuchia.
- Ché quý được coi là tài sản lớn, có khi đổi bằng trâu, bằng nhiều hàng hoá; giá trị khác nhau theo loại và theo thời, không nên nêu một con số chung.
- Nhiều gia đình giữ ché như của gia bảo, truyền nhiều đời, có ché được gọi tên riêng.
- Trong quan niệm của nhiều dân tộc, ché quý cũng như chiêng quý, có hồn; người ta gìn giữ cẩn thận.
Như vậy, ngay cả khi lời kể nói rượu cần là của làng, của rừng, thì chiếc ché đựng rượu lại kể một câu chuyện về con đường buôn bán giữa cao nguyên và bên ngoài. Hai lớp này bổ sung cho nhau.
Phân biệt truyện, tục lệ và hàng du lịch
| Lớp | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Truyện kể | Thần dạy men, hạt cơm lên men trong lá | Nhiều bản, chưa có bản chuẩn |
| Sử thi | Ché rượu đón khách, mừng thắng trận | Có trong các bộ sử thi đã in |
| Tục lệ | Uống chung, uống theo lượt, mời khách quý | Quan sát được, khác nhau theo làng |
| Hàng du lịch | Rượu cần đóng bình bán ở chợ, quầy lưu niệm | Nhiều loại dùng men công nghiệp, khác rượu ủ men lá |
Lớp cuối cùng là chỗ hay gây nhầm. Rượu cần bán sẵn cho khách có thể dùng nguyên liệu và men khác với rượu ủ men lá theo cách truyền thống. Muốn biết rượu cần thật của một làng, phải hỏi chính người làm.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu rượu cần cho đúng
- Nơi đến: các buôn Ê Đê, M'nông ở Đắk Lắk và Lâm Đồng (gồm vùng Đắk Nông cũ), các làng Ba Na, Gia Rai ở Gia Lai, Xơ Đăng ở Quảng Ngãi (vùng Kon Tum cũ). Nhiều buôn làm du lịch cộng đồng có giới thiệu cách ủ men.
- Bảo tàng: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có nhà dài Ê Đê ở khu ngoài trời, bên trong trưng bày ché và đồ dùng; bảo tàng các tỉnh Tây Nguyên có bộ sưu tập ché cổ.
- Đọc sử thi: bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên cho thấy rượu và ché trong đời sống người anh hùng; đọc vài đoạn đón khách sẽ hiểu vì sao người Tây Nguyên coi trọng ché rượu.
- Giữ ý khi được mời: được mời uống là được trọng. Có thể nhận lời uống một lượt cho phải phép; không uống được thì nói rõ, người Tây Nguyên hiểu. Không ép người khác uống, và không lái xe sau khi uống.
Câu hỏi thường gặp
Có sự tích rượu cần Tây Nguyên không?
Có nhiều lời kể khác nhau nhưng không có một sự tích thống nhất. Các bản thường kể men lá do thần linh dạy, hoặc người xưa tình cờ thấy hạt cơm ủ trong lá rừng lên men thơm. Phần lớn được ghi lại gần đây, chi tiết tuỳ người kể.
Vì sao gọi là rượu cần?
Vì rượu được ủ trong ché và uống bằng những cần làm từ ống tre, trúc hay sậy rỗng cắm vào ché. Khi uống, người ta đổ nước vào ché rồi hút qua cần, nhiều người cùng uống chung một ché.
Men rượu cần làm từ gì?
Men truyền thống thường làm từ bột gạo hoặc bột sắn trộn với lá, rễ, vỏ một số cây rừng, vo viên rồi phơi khô. Mỗi làng, mỗi nhà có công thức riêng, thường do phụ nữ giữ và truyền lại.
Rượu cần xuất hiện thế nào trong sử thi Tây Nguyên?
Trong sử thi, ché rượu được mở khi đón khách, mừng chiến thắng, cưới hỏi, bàn việc làng. Ché rượu, chiêng và trâu là những thứ dùng để nói một nhà giàu có, hiếu khách đến đâu.
Ché đựng rượu cần ở Tây Nguyên từ đâu đến?
Phần lớn ché cổ đến qua buôn bán, trao đổi với đồng bằng và các nước láng giềng, là đồ gốm của các lò ở Trung Hoa, miền Trung Việt Nam, Thái Lan, Campuchia. Ché quý được coi là tài sản lớn, truyền nhiều đời.
