Thỏ thẩm phán (tiếng Khmer thường phiên là Sophea Tonsay) là nhân vật trung tâm của một chùm truyện cổ Khmer: con thỏ bé nhỏ dùng mưu thoát khỏi cá sấu, hổ, voi, rồi nhờ tiếng khôn ngoan mà được mời ngồi ghế phân xử kiện tụng. Cùng với các truyện con vật khác và những truyện người khôn như Thmenh Chey, chùm truyện này làm nên mảng "truyện trí khôn" rất đậm của văn học dân gian Khmer, được kể cả ở Campuchia lẫn trong cộng đồng Khmer Nam Bộ.
Một chùm truyện, không phải một truyện
Khi nói "truyện Thỏ thẩm phán", người Khmer thường không nghĩ tới một câu chuyện duy nhất mà tới cả một chuỗi tích nối nhau. Đọc trong các tuyển tập, có thể thấy chuỗi ấy đi qua ba chặng:
- Thỏ tinh nghịch. Những tích thỏ dùng mẹo kiếm ăn, như giả chết bên đường để người bán hàng nhặt bỏ vào giỏ, rồi ăn no và nhảy trốn.
- Thỏ thoát hiểm. Thỏ bị kẻ mạnh dồn vào đường cùng, nhất là cá sấu khi qua sông, hổ trong rừng, và thoát nhờ một câu nói khéo hay một cú lừa đúng lúc.
- Thỏ xử kiện. Tiếng khôn lan ra, muông thú rồi cả con người tìm tới nhờ thỏ phân xử. Thỏ dùng câu hỏi để kẻ gian tự lộ, bênh người yếu thế.
Không phải tuyển tập nào cũng xếp đủ ba chặng, và cùng một tích có thể được kể khác nhau tuỳ vùng. Nhưng hướng đi từ con thỏ ranh mãnh tới con thỏ công minh là nét làm nên bản sắc của chùm truyện.
Thỏ ngồi ghế xử: những kiểu phân xử quen thuộc
Cái hay của truyện Thỏ thẩm phán là cách thỏ xử. Thỏ không có sức mạnh để cưỡng ép ai, nên phải làm cho sự thật tự hiện ra. Mấy kiểu phân xử hay gặp trong truyện con vật khôn khắp châu Á, và có mặt trong kho truyện Khmer:
- Bắt diễn lại từ đầu. Một kiểu tích phổ biến: người tốt cứu một con vật dữ đang mắc nạn, con vật được cứu lại đòi ăn thịt ân nhân. Thỏ được nhờ xử, bèn bảo phải dựng lại đúng cảnh ban đầu mới phán được. Con vật dữ quay lại chỗ mắc nạn, và thế là ân nhân thoát.
- Lấy cái vô lý trị cái vô lý. Kẻ gian đưa ra một lời đòi hỏi phi lý; thỏ đáp lại bằng một lời còn phi lý hơn, buộc kẻ gian phải thừa nhận cái sai của chính mình.
- Hỏi để lộ. Thỏ hỏi những câu tưởng chẳng liên quan, rồi từ câu trả lời chỉ ra ai nói dối.
Những kiểu xử này nói nhiều về xã hội nông thôn xưa: tranh chấp thường được giải quyết ở cấp làng, nhờ người có uy tín, có lý lẽ. Con thỏ là hình ảnh lý tưởng hoá của người phân xử ấy: nhỏ bé, không thiên vị, chỉ dựa vào trí khôn.
Vì sao lại là con thỏ
Có mấy lý do khiến thỏ thành nhân vật khôn ngoan trong truyện Khmer:
- Con vật quen mắt. Thỏ rừng sống ở vùng đồng cỏ, rừng thưa của Campuchia và Nam Bộ. Người kể chuyện thấy chúng hằng ngày: nhỏ, nhanh, lanh lợi, luôn phải tránh kẻ săn mồi.
- Truyện tiền thân Đức Phật. Người Khmer theo Phật giáo Nam tông, quen với các truyện tiền thân (Jataka). Trong đó có truyện con thỏ sẵn lòng hiến thân để cúng dường, được vẽ hình lên mặt trăng. Hình ảnh thỏ vì thế mang sẵn sắc thái hiền, trí và đức.
- Cái yếu thắng cái mạnh. Người nghe, phần lớn là nông dân, thích những truyện kẻ nhỏ bé thắng kẻ to lớn bằng đầu óc. Đó là niềm an ủi và cũng là bài học.
Những con vật khác trong truyện cổ Khmer
| Con vật | Vai thường gặp | Gặp thỏ thì sao |
|---|---|---|
| Cá sấu | Kẻ mạnh dưới nước, tham ăn, hay lật lọng | Thường bị thỏ lừa, nhất là khi chở thỏ qua sông |
| Hổ | Kẻ mạnh trên cạn, hung dữ nhưng ngờ nghệch | Bị thỏ dắt mũi bằng lời lẽ |
| Người | Nông dân, người buôn bán, kẻ tham lam | Có khi bị thỏ lừa lấy đồ ăn, có khi được thỏ cứu trong những vụ kiện |
Bảng trên chỉ là xu hướng chung. Trong từng truyện, vai có thể đổi: hổ có lúc là nạn nhân, cá sấu có lúc là bên bị oan. Đọc kỹ từng tích mới thấy người kể Khmer không vẽ con vật nào xấu tuyệt đối.
Thmenh Chey: người khôn trong truyện Khmer
Nếu thỏ là con vật khôn, thì Thmenh Chey là con người khôn của truyện cổ Khmer. Theo các bản phổ biến, Thmenh Chey là cậu bé nhà nghèo, đi ở cho nhà giàu, nhiều lần lấy chữ nghĩa và lý lẽ để trêu ông chủ keo kiệt. Về sau cậu vào cung, lấy trí khôn qua mặt cả nhà vua, có tích còn thắng sứ thần nước ngoài trong những cuộc đố trí, giữ thể diện cho đất nước.
Thmenh Chey thuộc cùng một họ nhân vật với nhiều người khôn trong vùng:
| Nhân vật | Của ai | Nét giống |
|---|---|---|
| Thmenh Chey | Người Khmer | Cậu bé nghèo khôn ngoan, trêu nhà giàu, qua mặt vua, thắng sứ ngoại |
| Xiêng Mieng | Người Lào | Người khôn lém lỉnh, hay chơi chữ với nhà vua |
| Sri Thanonchai | Người Thái | Kẻ khôn ranh mãnh, khó ai bắt bẻ |
| Trạng Quỳnh | Người Việt | Người khôn trào lộng, giễu cợt quyền thế |
| Sang Kancil | Người Mã Lai, Indonesia | Con hươu chuột nhỏ thắng kẻ mạnh bằng mẹo, gần với thỏ Khmer |
Sự giống nhau không có nghĩa truyện này sao chép truyện kia. Các dân tộc sống gần nhau, cùng trải nghiệm làng xã và vương quyền, cùng cần một nhân vật để nói điều người thường không dám nói.
Truyện cổ Khmer ở Nam Bộ
Ở Nam Bộ, truyện Thỏ thẩm phán và Thmenh Chey được kể trong gia đình, trong những buổi tụ họp ở sân chùa, và từ cuối thế kỷ 20 được in trong các tuyển tập truyện cổ Khmer Nam Bộ bằng tiếng Việt và song ngữ. Nhiều tích đã được kể lại cho phù hợp với khung cảnh đồng bằng sông Cửu Long: con kênh, bờ ruộng, cây thốt nốt.
Vì được kể lại nhiều lần, một tích có thể có dạng Campuchia và dạng Nam Bộ khác nhau đôi chút. Khi trích dẫn, nên nói rõ lấy từ tuyển tập nào.
Góc nhìn hôm nay: đọc, kể, đi
- Đọc: các tuyển tập truyện cổ Khmer Nam Bộ do các nhà xuất bản trong nước ấn hành; các tuyển tập truyện cổ Campuchia dịch sang tiếng Việt. Nên đọc vài tuyển tập để thấy dị bản.
- Kể lại: khi kể cho người khác, giữ khung "thỏ ranh mãnh → thỏ thoát hiểm → thỏ công minh" để người nghe thấy nhân vật lớn lên. Mỗi tích nên kèm câu hỏi: cái khôn ấy được dùng để làm gì.
- Đi: các bảo tàng văn hoá Khmer ở Cần Thơ (Sóc Trăng cũ) và Vĩnh Long (Trà Vinh cũ), các chùa Khmer có tranh tường truyện tiền thân. Hỏi người lớn tuổi trong phum sóc về truyện họ nghe hồi nhỏ là cách thu được dị bản quý.
Thứ mang về được: phân biệt hai kiểu "khôn" trong truyện Khmer. Cái khôn để thoát thân và kiếm ăn là cái khôn ranh mãnh; cái khôn để xử kiện và bênh người yếu là cái khôn được tôn trọng. Con thỏ đi từ kiểu thứ nhất sang kiểu thứ hai, và đó là bài học sâu nhất của chùm truyện.
Câu hỏi thường gặp
Sophea Tonsay là gì?
Sophea Tonsay là cách phiên âm tiếng Khmer thường dùng cho Thỏ thẩm phán, nhân vật con thỏ khôn ngoan trong truyện cổ Khmer. Thỏ dùng mưu thoát khỏi kẻ mạnh, rồi được mời phân xử kiện tụng. Truyện có ở Campuchia và trong cộng đồng Khmer Nam Bộ.
Thỏ thẩm phán xử kiện như thế nào?
Thỏ không dùng sức mà dùng lý lẽ: bắt các bên diễn lại sự việc từ đầu, lấy cái phi lý đáp cái phi lý, hoặc đặt câu hỏi để kẻ gian tự lộ. Kiểu xử này phản ánh lối hoà giải tranh chấp ở cấp làng xưa, dựa vào người có uy tín và trí khôn.
Thmenh Chey là ai?
Thmenh Chey là nhân vật người khôn trong truyện cổ Khmer, một cậu bé nghèo dùng trí khôn trêu nhà giàu, qua mặt nhà vua và thắng sứ thần nước ngoài. Nhân vật này cùng họ với Xiêng Mieng của Lào, Sri Thanonchai của Thái và Trạng Quỳnh của người Việt.
Thỏ thẩm phán khác Sang Kancil thế nào?
Cả hai đều là con vật nhỏ thắng kẻ mạnh bằng mưu, và đều có tích lừa cá sấu. Sang Kancil là hươu chuột trong truyện Mã Lai, Indonesia; Thỏ thẩm phán là thỏ trong truyện Khmer. Nét riêng của thỏ Khmer là vai trò người phân xử công minh.
Vì sao truyện cổ Khmer hay chọn thỏ làm nhân vật khôn?
Thỏ là con vật quen thuộc ở vùng đồng cỏ, rừng thưa, nhỏ bé và lanh lợi. Người Khmer theo Phật giáo Nam tông quen với truyện tiền thân có con thỏ hiền đức. Hình ảnh kẻ nhỏ thắng kẻ mạnh bằng trí khôn cũng rất hợp với người nghe ở nông thôn.
