Bố Cái đại vương: Phùng Hưng từ người thật thành thần trong sách cổ

Bố Cái đại vương là tôn hiệu của Phùng Hưng, hào trưởng đất Đường Lâm cuối thế kỷ 8, người đánh chiếm phủ thành An Nam thời thuộc Đường. Con ông là Phùng An tôn cha là "Bố Cái", tức "cha mẹ" của dân. Việt điện u linh xếp ông vào hàng các vị vua được thờ, kể thêm sức khoẻ phi thường và chuyện ông thành thần sau khi mất. Đặt hai lớp sử và thần tích cạnh nhau, ta thấy rõ một người thật trở thành thần như thế nào trong sách thời Trần.

Phùng Hưng trong sử: những gì được chép

Lớp sử chủ yếu đến từ Đại Việt sử ký toàn thư (phần Ngoại kỷ, thời thuộc Đường) và sử Trung Hoa. Theo Toàn thư, Phùng Hưng người Đường Lâm, nhà vốn hào phú, có sức khoẻ, vật được trâu, đánh được hổ. Ông cùng em là Phùng Hãi nhân lúc loạn lạc thời Đường (các sách thường nhắc niên hiệu Đại Lịch, 766–779) nổi lên, thu phục các làng quanh vùng.

Năm 791, đô hộ Cao Chính Bình đánh thuế nặng. Phùng Hưng đem quân vây phủ thành; Cao Chính Bình lo sợ rồi chết. Hưng vào ở phủ trị, không lâu sau thì mất. Con là Phùng An lên thay, tôn cha là Bố Cái đại vương. Cùng năm, nhà Đường sai Triệu Xương sang làm đô hộ; Phùng An ra hàng.

Sử Trung Hoa cũng chép cuộc nổi dậy năm 791 làm Cao Chính Bình chết, nhưng nêu tên một thủ lĩnh khác là Đỗ Anh Hàn. Quan hệ giữa hai ghi chép, và vai trò thật của Phùng Hưng trong sự kiện ấy, giới sử học còn bàn. Bài này không đi sâu vào cuộc khởi nghĩa như một sự kiện quân sự; phần đó thuộc các bài lịch sử khác.

"Bố Cái" nghĩa là gì

Toàn thư giải thích ngay: tục gọi cha là "bố", mẹ là "cái", nên tôn hiệu "Bố Cái" nghĩa là cha mẹ của dân. Đây là một chi tiết rất quý về ngôn ngữ: giữa một văn bản chữ Hán, sử gia ghi lại hai chữ thuần Việt và phải chú nghĩa cho người đọc.

Chữ "cái" theo nghĩa "mẹ" nay vẫn còn dấu vết trong tiếng Việt: "con dại cái mang", "đường cái", "sông cái", "ngón tay cái", trong đó "cái" mang nghĩa lớn, chính, gốc. Chữ "bố" vẫn dùng hằng ngày. Vì vậy, tôn hiệu "Bố Cái đại vương" thường được dẫn như một trong những ghi chép sớm nhất về từ vựng tiếng Việt trong sử sách.

Bố Cái đại vương trong Việt điện u linh

Việt điện u linh (tựa năm 1329, thường gán cho Lý Tế Xuyên) chia các vị thần thành ba nhóm: các vua (nhân quân), các quan tướng (nhân thần), và các thần núi sông. Phùng Hưng đứng trong nhóm đầu, cạnh Sĩ Nhiếp, Triệu Quang Phục, Hai Bà Trưng. Việc xếp này đáng chú ý: một hào trưởng giữ phủ thành chưa bao lâu được đặt ngang hàng các vị vua.

Cùng câu chuyện còn có một bản trong Lĩnh Nam chích quái (truyện "Bố Cái đại vương", thuộc phần truyện bổ sung; bản dịch Eric Henry đánh số 30). Theo Henry, bản LNCQ và mục VĐUL song song nhau, nhưng VĐUL có thêm ở phần cuối nhiều chi tiết sinh động về những lần thần Phùng Hưng hiện về. Những điểm đáng chú ý trong bản LNCQ:

• Sức mạnh phi thường của hai anh em: Hưng vật được trâu, đánh được hổ; em là Hãi nâng được vật nặng nghìn cân, vác thuyền nhỏ đi xa mười dặm, người Man đều sợ.
• Đổi tên, xưng hiệu: Hưng đổi tên là Cự Lão, Hãi đổi là Cự Lực, xưng Đô quân và Đô bảo; các tù trưởng Đường Lâm, Phong Châu đều theo.
• Thời gian cầm quyền: bản này nói Hưng vào phủ thành, cai trị mười bốn năm rồi mất. Con số này khác hẳn lời Toàn thư rằng ông mất không lâu sau khi vào phủ, cho thấy hai lớp tư liệu không khớp nhau.
• Chuyện người kế vị: dân muốn tôn Phùng Hãi, nhưng một viên tá lại tên Bồ Phá Lặc, người rất khoẻ, không chịu; dân bèn tôn Phùng An. Hãi lánh sang vùng Chu Nham rồi không rõ kết cục.
• Đền thờ: sau khi mất, dân tin ông hiện về, lập đền ở phía tây phủ thành, gặp giặc cướp hay việc lạ thì đến cầu đảo; chỗ đền vẫn gọi là "Lang".

Henry cũng ghi nhận một ý kiến cho rằng hai chữ ghi "Bố Cái" có thể vốn ghi một từ thuần Việt khác, như "vua cái" (vua lớn). Đây là một giả thuyết, bên cạnh cách giải thích "cha mẹ" mà chính sách cổ đưa ra.

Các bản LNCQ và VĐUL đều có nhiều lớp thêm thắt qua thời Lê, nên chi tiết từng câu khác nhau giữa các bản. Muốn dẫn cụ thể, nên dùng một bản dịch có chú dị bản. Cuối mục VĐUL, như nhiều mục khác của sách, có ghi các mỹ tự triều Trần gia phong cho thần.

Từ người thật thành thần: ba bước trong sách

Bước thứ hai là then chốt. Thời Trần, sau ba lần chống Nguyên – Mông, triều đình chủ động phong tặng các thần có công giữ nước. Đưa những người như Phùng Hưng vào sách thần, xếp vào hàng vua, là cách nối dài một dòng "người Việt tự làm chủ" từ thời Bắc thuộc. Đây là một cách đọc được nhiều nhà nghiên cứu nêu, phù hợp với tinh thần chung của VĐUL.

Đường Lâm và các nơi thờ

Đường Lâm (nay thuộc Hà Nội, vùng Sơn Tây) là quê Phùng Hưng và cũng là quê Ngô Quyền, nên thường được gọi là "đất hai vua". Làng cổ Đường Lâm đã được công nhận di tích quốc gia; trong làng có đền thờ Phùng Hưng ở Cam Lâm, cùng lăng Ngô Quyền ở gần đó. Trong nội đô Hà Nội có khu đền – lăng Phùng Hưng ở vùng Thịnh Quang, phía tây thành cũ.

Ngoài ra, rải rác ở các làng đồng bằng Bắc Bộ có nơi thờ Phùng Hưng hoặc Phùng Hãi làm thành hoàng, mỗi nơi có thần phả kể khác. Lễ hội ở Đường Lâm thường vào mùa xuân theo lịch địa phương.

Những điều dễ nhầm

• "Bố Cái" không phải tên riêng mà là tôn hiệu con ông đặt sau khi ông mất.
• Phùng Hưng không phải người xưng vương lúc sống theo Toàn thư; tôn hiệu đại vương là truy tôn.
• Năm 791 là năm sử chép Cao Chính Bình chết và Phùng Hưng vào phủ thành. Các con số khác về năm sinh, năm khởi nghĩa trên mạng nhiều khi đến từ thần phả hoặc suy đoán.
• Chuyện thần hiện về giúp người là lời sách thần tích, nên kể như văn chương – tín ngưỡng của một thời.

Góc nhìn hôm nay

Bố Cái đại vương là ví dụ gọn nhất để dạy khái niệm "thần hoá nhân vật lịch sử": có một người thật, một vài dòng sử, một tôn hiệu, rồi một mục trong sách thần, rồi hàng loạt đền thờ. Người đọc mang về được hai thứ: một từ tiếng Việt cổ được sử gia ghi lại, và một cách đọc sách thần tích có phân lớp. Gợi ý tìm hiểu thêm:

• Đọc đoạn chép năm 791 trong Toàn thư, rồi đọc mục Phùng Hưng trong bản dịch Việt điện u linh, gạch dưới những chỗ sách thần thêm vào.
• Đến làng cổ Đường Lâm: đi qua cổng làng, đình Mông Phụ, đền Phùng Hưng, lăng Ngô Quyền trong một buổi.
• Ghé khu đền – lăng Phùng Hưng ở Thịnh Quang, Hà Nội, để thấy một di tích thờ ông giữa phố.