Truyện Dạ Xoa vương trong một số bản Lĩnh Nam chích quái kể rằng thuở thượng cổ có nước Diệu Nghiêm do vua quỷ Dạ Xoa, còn gọi Thập Đầu vương (vua mười đầu), cai trị. Dạ Xoa cướp nàng Bạch Tịnh, vợ thái tử Vi Tư của nước Hồ Tôn Tinh; Vi Tư dẫn bầy khỉ san núi lấp biển, diệt Diệu Nghiêm, giết Dạ Xoa, đón vợ về. Truyện chỉ dài vài câu, nhưng là dấu vết rõ nhất của sử thi Ramayana trong sách cổ Việt.
Truyện có ở bản nào
Lĩnh Nam chích quái không có một bản duy nhất. Bản liệt truyện hai quyển hay được nhắc gồm 22 truyện, và trong danh sách ấy không có Dạ Xoa vương. Truyện xuất hiện trong những bản chép dài hơn, có thêm phần truyện bổ sung. Bản dịch tiếng Anh của Eric Henry, dựa trên một bản như thế, đánh số nó là truyện thứ 22. Văn bản chữ Hán của truyện cũng được chép trên Wikisource tiếng Trung.
Vì vậy, khi gặp câu "Lĩnh Nam chích quái có truyện Dạ Xoa vương", nên hiểu là "một số bản LNCQ có". Đây là chi tiết nhỏ nhưng hay bị bỏ qua, và là ví dụ điển hình cho việc sách cổ Việt tồn tại thành nhiều bản khác nhau qua các lần chép tay.
Toàn bộ cốt truyện
Truyện ngắn đến mức có thể tóm gần như trọn:
- Thuở thượng cổ, ở ngoài đất Âu Lạc (thuộc Nam Việt) có nước Diệu Nghiêm. Vua là Dạ Xoa vương, có người gọi Trường Minh vương, có người gọi Thập Đầu vương.
- Phía bắc Diệu Nghiêm giáp nước Hồ Tôn Tinh. Vua Hồ Tôn là Thập Xa vương, thái tử tên Vi Tư.
- Vợ Vi Tư là Bạch Tịnh hậu nương, đẹp hiếm có. Dạ Xoa nghe tiếng, đem quân sang đánh Hồ Tôn, cướp nàng về.
- Vi Tư giận, dẫn bầy khỉ san núi lấp biển thành đất bằng, phá Diệu Nghiêm, giết Dạ Xoa, đón Bạch Tịnh về.
- Lời kết: nước Hồ Tôn Tinh là nước của loài khỉ thành tinh, nay là Chiêm Thành.
Tên riêng có khác nhau giữa các bản dịch: Bạch Tịnh hay Bạch Tĩnh, Vi Tư hay Vy Tư. Khi trích, nên giữ đúng cách viết của bản mình dùng.
Dạ Xoa vương và Ramayana: đối chiếu từng nhân vật
Ai đã đọc tóm tắt Ramayana sẽ nhận ra ngay. Trong sử thi Ấn Độ, hoàng tử Rama là con vua Dasharatha; vợ Rama là Sita bị quỷ vương mười đầu Ravana của đảo Lanka bắt cóc; Rama cùng đạo quân khỉ do Hanuman giúp sức, bắc cầu qua biển, đánh Lanka, giết Ravana, đón Sita về.
| Truyện Dạ Xoa vương | Ramayana | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dạ Xoa vương, Thập Đầu vương | Ravana, quỷ vương mười đầu | "Dạ Xoa" là phiên âm Hán – Việt của yaksha, một loại quỷ thần trong văn hoá Ấn Độ |
| Nước Diệu Nghiêm | Đảo Lanka | Cùng nằm ở phía nam nước của người anh hùng |
| Thập Xa vương | Vua Dasharatha | "Dasharatha" nghĩa là "mười cỗ xe", khớp đúng với "Thập Xa" |
| Thái tử Vi Tư | Rama | Tên không khớp âm, nhưng vai trò khớp |
| Bạch Tịnh hậu nương | Sita | Người vợ bị cướp |
| Bầy khỉ san núi lấp biển | Đạo quân khỉ bắc cầu qua biển | Mô-típ then chốt |
Cặp "Thập Xa vương – Dasharatha" là bằng chứng mạnh nhất: đây không phải tên đặt ngẫu nhiên mà là dịch nghĩa một tên tiếng Phạn. Người biên soạn bản LNCQ có truyện này có thể không biết gốc Ấn Độ, nhưng câu chuyện đến tay họ vẫn mang theo dấu vết ấy.
Ai đã nhận ra mối liên hệ
Đầu thế kỷ 20, học giả Pháp Édouard Huber công bố bài "La légende du Rāmāyaṇa en Annam" (Truyền thuyết Ramayana ở An Nam) trên tập san của Trường Viễn Đông Bác Cổ, chỉ ra rằng truyện Dạ Xoa vương là một bản tóm lược Ramayana. Huber cho rằng truyện nhiều khả năng đến với người Việt qua người Chăm, vì Champa là một quốc gia chịu ảnh hưởng sâu văn hoá Ấn Độ và nằm ngay phía nam.
Lời kết của chính truyện ủng hộ cách hiểu này: nước Hồ Tôn Tinh, tức nước của Rama trong bản Việt, được đồng nhất với Chiêm Thành. Giới nghiên cứu thường dẫn thêm rằng văn hoá Champa biết đến truyền thống Ramayana từ sớm; một bia ký Champa khoảng thế kỷ 7 ở vùng Trà Kiệu được nhiều công trình nhắc là có nói tới Valmiki, người được coi là tác giả Ramayana.
Một chỗ đảo ngược thú vị
Trong Ramayana, phe chính nghĩa là Rama, đội quân khỉ chỉ là đồng minh. Trong truyện LNCQ, nước của người anh hùng lại chính là "nước khỉ thành tinh", và nước ấy là Chiêm Thành. Nói cách khác, người Việt chép lại câu chuyện của láng giềng, nhưng gọi láng giềng là "tinh khỉ".
Cách gọi Hồ Tôn (khỉ) cho vùng đất phía nam không chỉ có ở truyện này. Đại Việt sử ký toàn thư, phần Ngoại kỷ, khi tả cương giới Văn Lang cũng ghi phía nam giáp nước Hồ Tôn. Như vậy truyện Dạ Xoa vương có thể được đọc theo hai lớp: lớp Ramayana của Champa, và lớp cái nhìn của người Việt trung đại về láng giềng phía nam. Đọc lớp thứ hai cần tỉnh táo: đó là cách gọi của một thời, không phải nhận định nên lặp lại.
Vì sao truyện ngắn như vậy
So với Ramayana dài hàng vạn câu, bản LNCQ chỉ còn bộ xương. Không có cuộc lưu đày, không có con nai vàng, không có Hanuman, không có thử lửa. Có vài khả năng:
- Người biên soạn chỉ nghe được một bản tóm tắt qua nhiều người kể, nên ghi lại cái lõi.
- Mục đích của sách là "chép chuyện lạ" kèm giải thích địa danh, nguồn gốc. Truyện được giữ chủ yếu vì lời kết "Hồ Tôn nay là Chiêm Thành", tức để giải thích một cái tên.
- Truyện được thêm vào bản LNCQ ở giai đoạn muộn, khi phần bổ sung thường ngắn và sơ lược hơn.
Không có tư liệu để chọn dứt khoát một khả năng. Điều chắc chắn là: cái lõi còn lại vừa đủ để nhận ra Ramayana, và vừa đủ để thấy người biên soạn đã đặt nó vào bản đồ thế giới của mình.
Góc nhìn hôm nay
Truyện Dạ Xoa vương là cửa sổ nhỏ nhìn ra một vùng văn hoá rất lớn. Ramayana đi khắp Đông Nam Á với nhiều tên gọi; người Khmer có Riêm Kê, người Thái có Ramakien, người Lào có Phra Lak Phra Lam. Các bản ấy thuộc những bài khác trong wiki này. Bản Việt thì chỉ còn mấy dòng trong một sách truyện lạ, và đó chính là điều đáng nhớ.
Gợi ý tìm hiểu thêm:
- Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: nhìn tượng thần, phù điêu, đồ thờ để hình dung không gian văn hoá Ấn Độ hoá mà Ramayana đi qua trước khi chạm tới truyện Việt.
- Đọc tóm tắt Ramayana trong một sách giới thiệu văn học Ấn Độ, rồi đọc lại năm câu của truyện Dạ Xoa để tự đối chiếu như bảng trên.
- Đọc bản dịch tiếng Anh của Eric Henry để xem lời dẫn và chú thích, hoặc tìm bài của Huber trong tập san Trường Viễn Đông Bác Cổ đầu thế kỷ 20 nếu đọc được tiếng Pháp.
Câu hỏi thường gặp
Dạ Xoa vương là ai?
Dạ Xoa vương là vua quỷ nước Diệu Nghiêm trong một truyện của Lĩnh Nam chích quái, còn gọi Trường Minh vương hoặc Thập Đầu vương. Ông cướp vợ thái tử Vi Tư nước Hồ Tôn Tinh và bị Vi Tư cùng bầy khỉ đánh bại.
Truyện Dạ Xoa vương có liên quan Ramayana không?
Có. Học giả Édouard Huber đầu thế kỷ 20 đã chỉ ra đây là bản tóm lược Ramayana: Dạ Xoa ứng với Ravana, Vi Tư ứng với Rama, Bạch Tịnh ứng với Sita, Thập Xa vương ứng với Dasharatha, nghĩa là "mười cỗ xe".
Hồ Tôn Tinh là nước nào?
Lời kết truyện nói Hồ Tôn Tinh là nước của loài khỉ thành tinh, nay là Chiêm Thành. Đại Việt sử ký toàn thư cũng ghi Văn Lang phía nam giáp nước Hồ Tôn. Đây là cách gọi của sách cổ, không phải tên tự xưng của người Chăm.
Bản Lĩnh Nam chích quái nào có truyện Dạ Xoa vương?
Truyện không có trong bản liệt truyện 22 truyện hay được nhắc, mà nằm trong các bản chép dài hơn có phần truyện bổ sung. Khi trích nên ghi rõ đang theo bản hoặc bản dịch nào.
Vì sao truyện Dạ Xoa vương ngắn như vậy?
Bản LNCQ chỉ giữ cái lõi: cướp vợ, đạo quân khỉ, diệt vua quỷ. Có thể người biên soạn chỉ nghe được bản tóm tắt, hoặc giữ truyện chủ yếu để giải thích tên Hồ Tôn. Không có tư liệu để khẳng định lý do nào đúng.
