Truyện Việt Tỉnh (Giếng Việt) trong Lĩnh Nam chích quái kể chuyện chàng Thôi Vĩ (có bản viết Thôi Vỹ) cứu một bà tiên bị đánh, được tặng ngải chữa bướu, rơi xuống một hang sâu, chữa bướu cho rắn trắng rồi được đưa vào cung điện dưới đất, cưới vợ tiên và có ngọc quý. Truyện vốn mượn từ một truyện truyền kỳ đời Đường đặt ở Quảng Châu; người biên soạn Việt chuyển nó về núi Trâu đất Vũ Ninh và nối với thời Hùng Vương, An Dương Vương.
Việt Tỉnh là truyện gì, ở sách nào
Trong bản Lĩnh Nam chích quái liệt truyện hai quyển, "Việt Tỉnh truyện" đứng thứ hai ở quyển hai, ngay sau truyện Lý Ông Trọng. Các bản chép khác có thể xếp ở chỗ khác. Tên truyện có nghĩa là "giếng Việt": cái giếng, hay đúng hơn là cái hang sâu, mà Thôi Vĩ rơi xuống và nhờ đó gặp chuyện lạ.
Ngay câu đầu, bản liệt truyện đặt giếng Việt trên núi Trâu, thuộc quận Vũ Ninh, tức vùng Bắc Ninh ngày nay. Đây là chỗ quan trọng nhất để hiểu truyện, vì ở bản gốc Trung Hoa, "Việt Tỉnh cương" (gò Giếng Việt) là một ngọn đồi ở Quảng Châu.
Cốt truyện theo bản liệt truyện
Phần mở: thành của vua Ân
Truyện mở bằng một đoạn ngắn: đời Hùng Vương thứ ba, vua Ân đem quân sang đánh phương Nam, đóng ở chân núi. Vua Hùng cầu Long Quân giúp, Sóc Thiên Vương ra đời đánh tan giặc. Vua Ân chết ở đó, thành chủ cõi âm; đền thờ về sau bỏ hoang. Một viên ngự sử họ Thôi tên Lượng, làm quan cho nhà Tần, đã sửa lại đền và đề thơ. Đoạn này nối truyện Việt Tỉnh với truyện giặc Ân và người anh hùng đánh giặc mà ai cũng biết, nhưng chỉ lướt qua, không kể lại.
Thôi Vĩ cứu bà tiên
Con Thôi Lượng là Thôi Vĩ. Một hôm thấy người ta đánh một bà lão, Vĩ đứng ra bênh vực, che chở cho bà. Bà lão là tiên nữ Ma Cô. Để trả ơn, bà cho Vĩ một ít ngải, dặn rằng gặp người có bướu thì đốt ngải chữa, sẽ khỏi ngay. Vĩ chữa cho đạo sĩ Ứng Huyền, rồi chữa cho Nhậm Hiêu. Nhậm Hiêu mến, nhận Vĩ làm con nuôi, cho học ở thư viện nhà mình.
Rơi xuống hang, gặp rắn trắng
Con trai Nhậm Hiêu định giết Vĩ để tế quỷ. Vĩ trốn được nhưng rơi xuống một cái hang sâu. Dưới hang có con rắn trắng lớn, môi có bướu. Vĩ dùng ngải đốt bướu cho rắn. Rắn khỏi bệnh, chở Vĩ ra khỏi hang.
Thành vua Ân, vợ tiên và hạt ngọc
Vĩ được đưa tới thành của vua Ân dưới cõi âm. Ở đó Vĩ biết Nhậm Hiêu đã chết. Bản liệt truyện còn nhắc rằng Nhậm Hiêu từng cùng Triệu Đà đem quân xâm lấn phương Nam vào thời An Dương Vương, nên cái chết ấy có màu báo ứng. Vua Ân đền ơn Vĩ bằng một hạt ngọc quý; Ma Cô gả cho Vĩ một người con gái. Vĩ trở về, cưới vợ, nhờ ngọc mà giàu có. Về sau Ma Cô và vợ chồng Vĩ đều biến mất, chỗ hang cũ vẫn gọi là gò Giếng Việt.
Các bản dịch có chỗ lệch nhau về ai trao ngọc (vua Ân hay Ma Cô) và một vài tên phụ. Khi trích dẫn, nên ghi rõ đang theo bản nào.
Bản gốc đời Đường: truyện Thôi Vĩ của Bùi Hình
Truyện Thôi Vĩ vốn nằm trong tập truyền kỳ của Bùi Hình đời Đường (thế kỷ 9), được các bộ loại thư Trung Hoa chép lại. Bản Đường đặt truyện ở Nam Hải (Quảng Châu) vào khoảng niên hiệu Trinh Nguyên (785–805) theo các bản thường dẫn. Khung truyện giống LNCQ: chàng trai cứu bà lão, được ngải chữa bướu, chữa cho người, bị nhà ân nhân định giết để tế, rơi xuống hang, chữa bướu cho rắn trắng, vào một cung điện ngầm, cưới vợ, được ngọc quý.
Nhưng các chi tiết then chốt khác hẳn:
| Chi tiết | Truyện Thôi Vĩ đời Đường | Việt Tỉnh trong LNCQ (bản liệt truyện) |
|---|---|---|
| Thời gian | Cuối thế kỷ 8, đời Đường | Kéo lùi về thời Tần, nối với Hùng Vương, An Dương Vương |
| Địa điểm giếng Việt | Gò Việt Tỉnh ở Quảng Châu | Núi Trâu, quận Vũ Ninh |
| Bà tiên | Bào Cô (thường được nói là vợ đạo sĩ Cát Hồng) | Ma Cô |
| Chủ cung điện ngầm | Lăng mộ Nam Việt Vũ Vương (Triệu Đà) | Thành của vua Ân |
| Vai Triệu Đà | Chủ nhân trao ngọc và vợ cho Thôi Vĩ | Kẻ cùng Nhậm Hiêu xâm lấn phương Nam |
Chỗ đổi lớn nhất nằm ở hàng cuối. Trong bản Đường, Triệu Đà là một vị vua đã khuất, hào phóng, ban ân cho người có nghĩa. Trong LNCQ, Triệu Đà bị đẩy sang phía kẻ xâm lấn, và người ban ân là vua Ân, kẻ từng bị Sóc Thiên Vương đánh bại. Truyện cũng dời thời gian một cách khá tự do: Thôi Vĩ đời Đường bỗng thành con một viên quan nhà Tần.
Vì sao một truyện Quảng Châu lại vào sách Việt
Người đọc hôm nay dễ thấy lạ: sao một truyện đặt ở Quảng Châu lại nằm trong tập "truyện lạ đất Lĩnh Nam" của người Việt? Có mấy cách giải thích, không loại trừ nhau.
- "Lĩnh Nam" là một vùng rộng. Tên sách nghĩa là "nhặt chuyện lạ phía nam Ngũ Lĩnh", tức gồm cả Quảng Đông, Quảng Tây lẫn Giao Chỉ. Với người biên soạn thời Trần – Lê, Quảng Châu cũng là đất Lĩnh Nam.
- Nam Việt là một phần quá khứ được thừa nhận. Sử Việt trung đại đặt nhà Triệu thành một "kỷ" trong lịch sử nước mình. Truyện về lăng mộ vua Nam Việt vì thế dễ được coi là truyện "của ta".
- Truyện được bản địa hoá. Chuyển giếng Việt về núi Trâu, thay Triệu Đà bằng vua Ân, nối với Sóc Thiên Vương là cách biến một truyện ngoại nhập thành truyện gắn với đất Vũ Ninh. Đây là thao tác người biên soạn LNCQ làm ở nhiều truyện khác.
Cũng có thể bản biên soạn đã nhận truyện qua nhiều lớp truyền tay, nên chi tiết bị xô lệch không hoàn toàn do chủ ý. Không có tư liệu đủ để biết chắc phần nào là cố ý, phần nào là sai lệch khi chép. Nói "người biên soạn đã cố tình đổi" cho mọi chi tiết là khẳng định quá mức.
Những mô-típ đáng để ý
Ngải chữa bướu
Phép đốt ngải (cứu) là thuật chữa bệnh có thật trong y học phương Đông. Truyện biến nó thành món quà của tiên, chữa được cả người lẫn rắn thần. Mô-típ "người được tiên cho một món chữa bệnh, nhờ đó gặp vận lớn" quen thuộc trong truyện cổ nhiều nơi.
Rơi xuống hang, đi vào thế giới khác
Hang sâu là cửa sang cõi khác: cõi của rắn thần, của người chết, của vua đã khuất. Người rơi xuống không chết mà trở về với của báu. Ở văn học Việt, mô-típ này gặp lại trong các truyện về động tiên, thuỷ cung. Điểm riêng của Việt Tỉnh là cõi bên dưới không phải tiên cảnh mà là cõi âm của một ông vua thua trận.
Báo ân và báo oán
Thôi Vĩ cứu bà lão, được trả ơn. Chữa bướu cho rắn, được rắn cứu. Nhà Nhậm Hiêu định hại Vĩ thì Nhậm Hiêu chết. Cả truyện chạy trên một đường thẳng của nhân quả, phù hợp tinh thần sách truyện lạ thời trung đại.
Góc nhìn hôm nay
Việt Tỉnh là truyện rất hợp để học cách đọc LNCQ: đặt bản Việt cạnh bản gốc để thấy một truyện đi qua biên giới thì đổi những gì. Với người muốn tìm hiểu thêm:
- Đọc bản dịch LNCQ của Đinh Gia Khánh – Nguyễn Ngọc San; người đọc được tiếng Anh có thể xem bản dịch kèm chú thích dị bản trên trang Viet Texts của Đại học Hawaii.
- Đọc truyện Thôi Vĩ đời Đường qua các tuyển tập truyền kỳ Đường đã dịch ra tiếng Việt, rồi so từng chi tiết như bảng trên.
- Vùng núi Trâu – Vũ Ninh xưa nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Đây cũng là vùng gắn với truyền thuyết đánh giặc Ân; người đến lễ hội vùng này có thể tự hỏi vì sao một truyện ở Quảng Châu lại được neo về đúng chỗ ấy.
- Ở Quảng Châu ngày nay vẫn có đồi Việt Tú và khu mộ vua Nam Việt (mộ Triệu Muội, cháu Triệu Đà) mở cửa làm bảo tàng. Người đi du lịch có thể đứng ở đó và nhớ rằng truyện Thôi Vĩ gốc kể về một cung điện ngầm của vua Nam Việt.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Việt Tỉnh kể về ai?
Truyện kể về Thôi Vĩ, con một viên ngự sử họ Thôi. Chàng cứu tiên nữ Ma Cô, được ngải chữa bướu, rơi xuống hang sâu, chữa bướu cho rắn trắng, vào thành vua Ân dưới cõi âm, rồi trở về với vợ tiên và ngọc quý.
Giếng Việt trong Lĩnh Nam chích quái ở đâu?
Bản liệt truyện đặt giếng Việt trên núi Trâu thuộc quận Vũ Ninh, vùng Bắc Ninh ngày nay. Trong truyện gốc đời Đường, gò Việt Tỉnh lại là một ngọn đồi ở Quảng Châu.
Truyện Việt Tỉnh có phải truyện Việt Nam không?
Truyện có gốc từ truyện Thôi Vĩ trong tập truyền kỳ của Bùi Hình đời Đường. Người biên soạn Lĩnh Nam chích quái đã chép lại và đổi nhiều chi tiết: thời gian, địa điểm, bà tiên, chủ nhân cung điện ngầm, để gắn truyện với huyền sử Văn Lang.
Thôi Vĩ đời Đường khác Thôi Vĩ trong Lĩnh Nam chích quái thế nào?
Ở bản Đường, Thôi Vĩ sống cuối thế kỷ 8, vào lăng mộ vua Nam Việt Triệu Đà và được vua ban ân. Ở bản LNCQ, Thôi Vĩ là con quan nhà Tần, vào thành vua Ân, còn Triệu Đà bị nhắc như kẻ cùng Nhậm Hiêu xâm lấn phương Nam.
Ma Cô trong truyện Việt Tỉnh là ai?
Ma Cô là một tiên nữ trong truyền thống Đạo giáo Trung Hoa. Trong truyện, bà hiện thành bà lão bị đánh, được Thôi Vĩ cứu, rồi tặng ngải chữa bướu và gả vợ cho chàng. Bản Đường dùng nhân vật Bào Cô ở vị trí này.
