Truyện Hà Ô Lôi: người hát hay đời Trần trong Lĩnh Nam chích quái

Hà Ô Lôi là nhân vật trong truyện cùng tên ở cuối Lĩnh Nam chích quái: một chàng trai da đen như sơn, sinh ra từ cuộc gặp của bà Vũ thị với thần làng Ma La, không biết chữ nhưng hát hay, được vua Trần Dụ Tông yêu chiều. Nhờ tiếng hát, chàng chinh phục quận chúa A Kim và nhiều phụ nữ quyền quý, rồi chết thảm dưới tay người nhà Minh Uy vương. Đây là truyện hiếm hoi trong LNCQ đặt ở thời Trần và xoay quanh tiếng hát, ái tình chứ không quanh chiến công.

Truyện Hà Ô Lôi nằm ở đâu, thời nào

Trong bản Lĩnh Nam chích quái liệt truyện hai quyển, "Hà Ô Lôi truyện" là truyện cuối cùng của quyển hai, khép lại cả tập. Truyện mở bằng mốc niên hiệu Thiệu Phong đời Trần Dụ Tông, tức giữa thế kỷ 14. Như vậy câu chuyện xảy ra rất gần thời người biên soạn, khác hẳn những truyện Hồng Bàng, Văn Lang ở đầu sách.

Vì truyện kể chuyện ái tình chốn cung đình khá táo bạo, nhiều tuyển tập truyện cổ cho học sinh không đưa vào. Đó là lý do cái tên Hà Ô Lôi ít người biết, dù đây là một trong những truyện có cốt truyện chặt và nhân vật sống động nhất của LNCQ.

Tóm tắt cốt truyện

Đứa trẻ của thần làng Ma La

Đặng Sĩ Doanh, người làng Ma La, đi sứ phương Bắc. Ở nhà, vợ là Vũ thị bị thần làng Ma La giả dạng chồng tới gặp ban đêm, nói là đang làm việc cho vua nên phải đi trước khi trời sáng. Vũ thị ngờ vực, rồi có thai. Sĩ Doanh về, đem việc tâu lên; người vợ bị giam. Vua nằm mộng thấy thần đến nhận đứa trẻ, bèn xử cho vợ về với chồng, con thuộc về thần. Vũ thị sinh ra một cái bọc màu đen, trong có đứa con trai da đen như mực.

Được vua yêu, gặp Lã Động Tân

Cậu bé lớn lên, mười hai tuổi được gọi là Ô Lôi, mười lăm tuổi được vua triệu vào cung, rất được yêu chiều. Một lần dạo chơi Hồ Tây, Ô Lôi gặp tiên Lã Động Tân. Tiên hỏi muốn gì, Ô Lôi đáp chỉ mong thiên hạ thái bình để được vui thú thanh sắc. Tiên đoán rằng chàng sẽ nổi vì thanh sắc mà cũng chết vì thanh sắc, nhưng tiếng sẽ còn lâu. Tiên nhổ nước bọt vào miệng Ô Lôi bắt nuốt rồi bay đi. Từ đó, tuy vẫn không biết chữ, chàng trở nên tinh nhanh khác thường, hát và ứng khẩu thành thơ rất hay.

Mưu vào phủ quận chúa A Kim

Quận chúa A Kim, người trong tôn thất, chồng mất sớm, ở goá, nổi tiếng đẹp. Vua từng để ý nàng mà không được, bèn hỏi Ô Lôi có mưu gì. Ô Lôi xin một năm. Chàng giả làm đứa ở chăn ngựa, đói rách lấm bùn, đút trầu cau cho người gác cổng để lọt vào vườn phủ, rồi cố ý chặt nhầm khóm hoa nhài như người cắt cỏ không biết gì. Bị bắt trói, không ai đến chuộc, chàng xin ở lại làm đầy tớ đền. Chàng ngồi ngoài cổng hơn một tháng, người hầu thương cho ăn. Chàng hát cho người gác cổng nghe, cả phủ nghe theo.

Một đêm hè, quận chúa nghe tiếng hát vọng qua tường, gọi chàng vào hầu. Chàng hát cho nàng nghe, chăm chỉ để được tin. Quận chúa sinh u sầu rồi lâm bệnh, thú thật rằng chính tiếng hát làm nàng ốm. Từ đó hai người thành tình nhân.

Chiếc mũ vàng ngọc

Quận chúa muốn cho ruộng, Ô Lôi không nhận, chỉ xin mượn chiếc mũ vàng ngọc mà tiên đế ban cho nàng để dự triều, nói chỉ muốn đội một lần. Nàng bằng lòng. Chàng đội mũ ấy vào chầu. Vua cả cười, cho vời quận chúa tới, hỏi đã gặp Ô Lôi chưa. Quận chúa vô cùng hổ thẹn. Thiên hạ truyền nhau những câu thơ về chuyện này, có câu chê, có câu khen.

Cái chết dưới chày

Về sau Ô Lôi còn quyến rũ nhiều phụ nữ quyền quý. Từ trước vua đã ban lệnh rằng ai giết Ô Lôi phải đền tiền, nên các nhà dù giận cũng không dám ra tay. Cuối cùng chàng tư tình với con gái lớn của vợ cả Minh Uy vương, bị bắt. Minh Uy vương tâu vua rằng ban đêm lỡ đánh chết một kẻ lẻn vào nhà; vua không biết đó là Ô Lôi, phán rằng lỡ tay thì thôi không bàn. Hoàng hậu lại là em gái Minh Uy vương. Minh Uy vương cho đánh Ô Lôi rồi dùng chày giã tới chết. Trước khi chết, Ô Lôi đọc một câu thơ và than rằng lời Lã Động Tân quả không sai.

Những chỗ khác nhau giữa các bản

LNCQ có nhiều bản chép, và truyện này cũng vậy. Một số điểm hay lệch:

• Số tiền đền khi giết Ô Lôi: có bản ghi nghìn quan, có bản ghi vạn quan.
• Tên các nhân vật phụ như hoàng hậu, chức tước của Minh Uy vương, chữ viết tên làng Ma La có khác nhau tuỳ bản dịch.
• Các câu thơ người đời truyền về Ô Lôi và quận chúa: mỗi bản dịch chuyển ngữ một kiểu. Vì vậy bài này không dẫn lại câu thơ nào; người cần trích nên lấy từ một bản dịch cụ thể và ghi rõ.
• Họ Hà: truyện không giải thích rõ vì sao nhân vật mang họ Hà và tên Ô Lôi. Cách giải nghĩa "Ô" là đen, "Lôi" là sấm là đoán theo mặt chữ Hán, nên coi là suy luận, không phải lời truyện.

Đọc Hà Ô Lôi như một truyện về tiếng hát

Đặt cạnh các truyện khác của LNCQ, Hà Ô Lôi rất lạ. Không có giặc, không có quái vật cần diệt, không có lập đền. Thứ quyền lực duy nhất của nhân vật là giọng hát. Tiếng hát mở cổng phủ, làm người gác cổng mủi lòng, làm quận chúa sinh bệnh tương tư. Món quà của Lã Động Tân không phải chữ nghĩa mà là sự tinh nhanh và tài ca hát: truyện nói thẳng rằng Ô Lôi vẫn không biết chữ.

Điều này có ý nghĩa với người nghiên cứu văn hoá thời Trần. Sử sách chép đời Trần Dụ Tông, nhất là về cuối, ham yến tiệc, ca hát, diễn trò trong cung. Truyện Hà Ô Lôi, dù mang màu truyền kỳ, giữ lại không khí ấy: một ông vua thích nghe hát, coi một ca nhân như con cưng, coi chuyện tình chốn cung đình như thú vui để cười.

Một truyện có giọng phê phán

Truyện không ca ngợi Ô Lôi. Lời tiên đoán "nổi vì thanh sắc, chết vì thanh sắc" đi suốt câu chuyện như một lời cảnh báo. Ô Lôi chết thảm, và cái chết ấy được che đậy bằng một lời tâu dối mà vua chấp nhận vì nể hoàng hậu. Người đọc tinh ý sẽ thấy truyện phê phán không chỉ Ô Lôi mà cả cung đình: vua nhờ một ca nhân bày mưu chinh phục một quận chúa goá rồi lấy chuyện nàng hổ thẹn làm vui; vua ban lệnh che chở cho kẻ quyến rũ vợ con các nhà; một vương hầu giết người rồi được bỏ qua.

Có nhà nghiên cứu Việt Nam đã đặt truyện Hà Ô Lôi cạnh Truyện Kiều để bàn về "mưu dùng sắc đẹp" phía nam giới, cho thấy truyện còn được đọc lại theo nhiều hướng trong giới học thuật. Đây là một hướng đọc, không phải kết luận chung.

Mốc thời gian trong và quanh truyện

• Đời Trần Dụ Tông (trị vì 1341–1369): bối cảnh truyện, mở bằng niên hiệu Thiệu Phong.
• Thế kỷ 14–15: truyện được đưa vào LNCQ; bản liệt truyện để nó ở cuối sách.
• 1492: Vũ Quỳnh viết bài tựa hiệu đính LNCQ; các bản sau tiếp tục được chép, sửa.
• Thế kỷ 20: các bản dịch quốc ngữ ra đời, phổ biến nhất là bản Đinh Gia Khánh – Nguyễn Ngọc San.

Góc nhìn hôm nay

Với người đọc phổ thông, Hà Ô Lôi là một truyện hấp dẫn để thấy LNCQ không chỉ có thần thoại lập quốc. Với giáo viên, truyện mở ra câu hỏi về ranh giới giữa sử và truyện: Trần Dụ Tông, Minh Uy vương, nghi lễ cung đình là khung có thật; Lã Động Tân, thần làng Ma La là lớp truyền kỳ. Gợi ý tìm hiểu thêm:

• Đọc truyện trong bản dịch LNCQ đầy đủ, chú ý đoạn cuối và lời tiên đoán.
• Đọc phần chép đời Trần Dụ Tông trong Đại Việt sử ký toàn thư để thấy không khí cung đình mà truyện mượn làm nền.
• So với các truyện về ca hát trong văn học trung đại về sau, như những truyện về đào nương, ca kỹ trong Truyền kỳ mạn lục, để thấy hình ảnh người hát được nhìn qua nhiều thế kỷ.