Cao Lỗ (sách khác chép Cao Thông, dân gian gọi Đô Lỗ) là người được sử cũ ghi đã làm nỏ thần cho An Dương Vương. Trong Việt điện u linh và một truyện bổ sung của Lĩnh Nam chích quái, ông còn có một "đời sau": hồn ông hiện về báo mộng cho Cao Biền đời Đường, kể mình bị các Lạc hầu ganh ghét, rồi xin từ biệt vì "tính" của mình là rồng trắng, khắc với gà vàng An Dương Vương và vượn trắng Lạc hầu. Phần này ít người biết hơn hẳn chuyện nỏ thần.
Cao Lỗ trong các lớp sách
Tên Cao Lỗ đi qua ít nhất ba lớp văn bản, mỗi lớp kể một kiểu.
| Nguồn | Thời gian (khoảng) | Kể gì về ông |
|---|---|---|
| Giao Châu ngoại vực ký (dẫn lại trong Thuỷ kinh chú của Lịch Đạo Nguyên) | Văn bản gốc khoảng thế kỷ 4; Thuỷ kinh chú đầu thế kỷ 6 | Một "thần nhân" tên Cao Thông xuống giúp An Dương Vương làm nỏ thần, một phát giết ba trăm người |
| Việt điện u linh | Tựa năm 1329 | Có mục riêng về Cao Lỗ trong phần các vị nhân thần (quan tướng) được thờ; kể chuyện hồn ông gặp Cao Biền |
| Lĩnh Nam chích quái, truyện "Đại Than Đô Lỗ thạch thần" | Phần bổ sung, có lẽ thế kỷ 15 | Song song với mục VĐUL: Cao Biền nằm mộng gặp thần Cao Lỗ |
| Đại Việt sử ký toàn thư, Ngoại kỷ | 1479 trở đi | An Dương Vương sai quan Cao Lỗ (có bản nói Cao Thông) làm nỏ thần lấy móng rùa làm lẫy |
Nhìn bảng sẽ thấy: trong nguồn sớm nhất, Cao Thông là một nhân vật nửa thần nửa người "từ trên xuống". Đến các sách Việt thời Trần – Lê, ông thành quan tướng của An Dương Vương, rồi thành thần được thờ. Câu chuyện "người làm nỏ" vốn thuộc truyện An Dương Vương – Mỵ Châu mà ai cũng biết; bài này không kể lại, chỉ đi vào phần ông "sau khi chết" trong sách thần tích.
Truyện hồn Cao Lỗ gặp Cao Biền
Theo bản LNCQ được Eric Henry dịch (và theo ông, song song với một mục trong VĐUL), câu chuyện như sau.
Giấc mộng ở Vũ Ninh
Sau khi dẹp xong Nam Chiếu (thập niên 860), Cao Biền đi tuần vùng Vũ Ninh. Đến một nơi, ông nằm mộng thấy một người rất cao lớn, mặt mũi khôi ngô, tóc búi như dùi trống, mặc áo ngắn đỏ, thắt dải đỏ ngang ngực, xin vào gặp.
Lời tự thuật
Người ấy xưng là Cao Lỗ, xưa giúp An Dương Vương làm tướng, nhiều lần đánh lui giặc. Bị các Lạc hầu làm hại, ông phải bỏ đi. Sau khi chết, Thượng đế xét lòng trung, cho làm thần cai quản vùng sông núi này. Ông nói mình biết rõ việc dẹp Nam Chiếu, việc đánh giặc, việc gieo cấy trong vùng; nay biên cương đã yên, ông phải trở về với "bạn cũ", không báo một tiếng thì thất lễ.
Gà vàng, vượn trắng, rồng trắng
Cao Biền hỏi vì sao Lạc hầu ghét ông. Thần đáp việc cõi âm không thể nói. Hỏi thêm, thần mới giải thích: An Dương Vương là tinh gà vàng, các Lạc hầu là tinh vượn trắng, còn mình là tinh rồng trắng. Gà với vượn hợp nhau, còn với rồng thì khắc, nên ông phải đi. Nói xong thì biến mất. Cao Biền bàn với các tướng rồi ngâm mấy bài thơ khen đất Giao Châu có thần nhân phù trợ.
Đọc truyện này thế nào
Một lời giải cho câu hỏi khó
Trong truyện An Dương Vương quen thuộc, Cao Lỗ là người làm nỏ, nhưng lúc thành Cổ Loa mất thì ông ở đâu? Các nguồn không thống nhất. Lời tự thuật "bị Lạc hầu làm hại, phải bỏ đi" lấp chỗ trống ấy: người tài bị gạt ra, nên khi nước nguy không còn người giữ. Đây là một cách giải thích mang màu đạo lý, đặc trưng của sách thần tích.
Cao Biền: người "đối thoại" quen thuộc của thần Việt
Trong LNCQ và VĐUL, Cao Biền xuất hiện rất nhiều lần, thường trong vai viên quan phương Bắc gặp thần đất Việt. Có khi ông muốn trấn yểm mà thất bại, có khi ông kính phục rồi đề thơ. Truyện Cao Lỗ thuộc nhóm thứ hai: chính quan nhà Đường thừa nhận đất Giao Châu có thần nhân. Lớp nghĩa này giống nhiều truyện khác trong hai sách và nên đọc chung với chúng.
Mô-típ "tinh" của vua và quan
Gán cho mỗi người một "tinh" con vật (gà vàng, vượn trắng, rồng trắng) rồi giải thích quan hệ bằng tương sinh tương khắc là lối nghĩ phổ biến trong sách truyện lạ thời trung đại. Không nên đọc nó như một "bằng chứng" về tín ngưỡng thời An Dương Vương; đó là cách nghĩ của người biên soạn thế kỷ 14–15.
Sử, truyền thuyết và khảo cổ: tách ra cho rõ
- Sử liệu: chỉ có những dòng ngắn trong sách Trung Hoa và Toàn thư nói có người tên Cao Thông hoặc Cao Lỗ làm nỏ cho An Dương Vương. Không có bia, không có văn bản đương thời.
- Truyền thuyết: nỏ thần lẫy móng rùa, chuyện bị Lạc hầu hại, hồn hiện về gặp Cao Biền.
- Khảo cổ: ở khu vực Cổ Loa đã tìm thấy rất nhiều mũi tên đồng, cho thấy cung nỏ là vũ khí quan trọng của cư dân vùng này thời ấy. Điều đó giải thích vì sao truyện người làm nỏ được nhớ lâu, nhưng không chứng minh có một nhân vật tên Cao Lỗ.
Các trang mạng đôi khi ghi năm sinh, năm mất cụ thể của Cao Lỗ. Những con số ấy đến từ thần phả muộn hoặc suy đoán, không có trong sử cũ; nên coi là lời kể địa phương.
Nơi thờ Cao Lỗ hôm nay
Tên "Đại Than Đô Lỗ thạch thần" trong LNCQ gắn ông với vùng Đại Than (Bình Than), đoạn sông Đuống – sông Thái Bình chảy qua vùng Gia Bình cũ. Ở đây có đền thờ Cao Lỗ Vương tại vùng Cao Đức, tỉnh Bắc Ninh, đã được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia. Nhiều nơi khác cũng thờ ông, trong đó có các làng ở Hà Nội và vùng Diễn Châu, Nghệ An, gắn với những dị bản về nơi ông mất. Tại khu di tích Cổ Loa (Hà Nội) có tượng ông.
Mỗi nơi có thần phả riêng, có nơi kể ông mất trên đường hộ vua chạy về phương nam, có nơi kể ông mất ở quê. Đây là các dị bản dân gian; khi viết nên ghi rõ "theo thần phả nơi…".
Góc nhìn hôm nay
Truyện hồn Cao Lỗ gặp Cao Biền là một mẩu nhỏ nhưng cho thấy cách sách thần tích "viết tiếp" cuộc đời một nhân vật huyền sử: từ thần nhân trong sách Trung Hoa, thành tướng của An Dương Vương, thành thần sông núi biết chuyện đánh giặc và gieo cấy. Gợi ý tìm hiểu thêm:
- Đến khu di tích Cổ Loa xem thành đất và hiện vật mũi tên đồng, rồi đọc đoạn Ngoại kỷ trong Toàn thư về Cao Lỗ.
- Đến đền Cao Lỗ Vương ở Bắc Ninh vào dịp lễ làng (theo lịch địa phương) để thấy truyền thống thờ ông ở vùng Đại Than.
- Đọc truyện trong bản dịch VĐUL và LNCQ, so với các truyện Cao Biền khác trong hai sách.
Câu hỏi thường gặp
Cao Lỗ là ai?
Cao Lỗ là người được sử cũ và truyền thuyết ghi đã làm nỏ thần cho An Dương Vương; sách Trung Hoa sớm chép tên Cao Thông. Về sau ông được thờ làm thần ở nhiều nơi, nổi bật là vùng Đại Than, Bắc Ninh.
Việt điện u linh kể gì về Cao Lỗ?
Sách có mục riêng về Cao Lỗ trong phần các vị nhân thần (quan tướng) được thờ. Câu chuyện chính kể hồn ông hiện về báo mộng cho Cao Biền sau khi Cao Biền dẹp Nam Chiếu, tự thuật bị Lạc hầu hại, rồi xin từ biệt vì tính rồng trắng của mình khắc với gà vàng và vượn trắng.
Cao Lỗ và Cao Thông có phải một người?
Phần lớn tư liệu coi là một. Giao Châu ngoại vực ký chép tên Cao Thông; các sách Việt trung đại chép Cao Lỗ, Toàn thư ghi kèm "có bản nói Cao Thông".
Đền thờ Cao Lỗ ở đâu?
Nơi được biết nhiều là đền thờ Cao Lỗ Vương ở vùng Cao Đức, Bắc Ninh, di tích lịch sử quốc gia. Ngoài ra có nhiều nơi thờ ở Hà Nội và Nghệ An; khu di tích Cổ Loa có tượng ông.
Vì sao Cao Lỗ bỏ An Dương Vương?
Sử cũ không nói rõ. Trong truyện thần tích, hồn Cao Lỗ kể mình bị các Lạc hầu làm hại nên phải bỏ đi. Đây là lời giải thích của truyện, không phải ghi chép sử.
