Dangun (Đàn Quân): con gấu hoá người và huyền sử lập nước Triều Tiên

Dangun (Hán Việt: Đàn Quân) là vị thuỷ tổ trong huyền sử lập nước của người Triều Tiên: con của Hwanung, vị thần từ trời xuống, và một con gấu đã nhịn ăn trong hang để hoá thành người. Truyện được chép sớm nhất trong Samguk yusa (Tam quốc di sự) cuối thế kỷ 13, và chính sách này nói Dangun lập nước Joseon, đóng đô ở Pyongyang. Con số 2333 TCN mà người ta hay gắn cho Dangun là phép tính của sách sử thế kỷ 15, không phải niên đại khảo cổ.

Truyện Dangun được chép ở đâu, từ bao giờ

Bản chép sớm nhất còn lại nằm trong Samguk yusa của nhà sư Iryeon (Hán Việt: Nhất Nhiên), soạn vào khoảng những năm 1280 dưới triều Goryeo. Iryeon không nói mình nghe kể, mà dẫn hai nguồn: một sách ông gọi là Ngụy thư và một sách gọi là Cổ ký. Cả hai đều đã mất, nên người đọc hôm nay chỉ thấy truyện qua tay Iryeon.

Gần như cùng lúc, khoảng năm 1287, Yi Seung-hyu viết Jewang ungi (Đế vương vận kỷ), một bộ sử bằng thơ. Bản của ông kể khác ở một điểm lớn: người mẹ của Dangun không phải con gấu, mà là cháu gái của Hwanung được cho uống thuốc để hoá người, rồi kết duyên với thần cây đàn. Vậy ngay từ thế kỷ 13 đã có ít nhất hai dị bản.

Điều đáng để ý: bộ chính sử cổ nhất của Triều Tiên còn lại là Samguk sagi (Tam quốc sử ký) do Kim Bu-sik soạn năm 1145 thì không chép truyện Dangun. Huyền sử này vào sách muộn hơn, qua một nhà sư và một nhà thơ, chứ không qua bộ sử của triều đình đầu tiên.

Cốt truyện theo Samguk yusa

Con trời muốn xuống trần

Hwanin (Hoàn Nhân) là chúa trời. Con trai thứ của ông là Hwanung (Hoàn Hùng) thường để tâm đến cõi người. Người cha nhìn xuống, thấy vùng núi Taebaek có thể làm lợi cho loài người, bèn trao cho con ba ấn trời (cheonbuin) và cho xuống cai quản. Hwanung dẫn ba nghìn người theo, giáng xuống dưới một cây đàn thiêng (Sindansu, Thần đàn thụ) trên đỉnh núi, gọi nơi ấy là Sinsi, tức "thành của thần".

Đi cùng Hwanung là thần Gió, thần Mưa và thần Mây. Ông trông coi lúa, mệnh sống, bệnh tật, hình phạt, thiện ác, cả thảy "ba trăm sáu mươi việc" của đời người. Chi tiết này cho thấy người chép hình dung buổi đầu nước như một cộng đồng nông nghiệp, sống nhờ mưa nắng.

Con gấu và con hổ trong hang

Có một con gấu và một con hổ sống chung một hang, ngày ngày cầu được làm người. Hwanung cho chúng một nắm ngải và hai mươi củ tỏi, dặn ăn những thứ ấy và tránh ánh mặt trời một trăm ngày. Gấu giữ đúng lời dặn, đến ngày thứ hai mươi mốt thì thành người nữ. Hổ không chịu nổi, bỏ ra ngoài, không hoá được.

Người nữ gấu (Ungnyeo, Hùng nữ) không có ai để lấy làm chồng, ngày ngày ra dưới cây đàn cầu có con. Hwanung bèn tạm hoá thân thành người mà lấy nàng. Nàng sinh một con trai, đặt tên Dangun Wanggeom (Đàn Quân Vương Kiệm).

Về chữ "tỏi": một số nhà nghiên cứu cho rằng chữ này trong bản gốc có thể chỉ một loại hành tỏi dại mọc ở bán đảo, vì tỏi trồng như ngày nay có lẽ vào Triều Tiên muộn hơn. Đây là chuyện còn bàn, không làm đổi ý truyện.

Lập nước Joseon

Dangun đóng đô ở Pyongyang, đặt tên nước là Joseon. Sau đó ông dời đô về Asadal và trị vì một nghìn năm trăm năm. Khi nhà Chu phong Cơ Tử đến Joseon, Dangun dời đi nơi khác, rồi trở về Asadal ẩn mình làm thần núi, thọ một nghìn chín trăm lẻ tám tuổi. Các con số ấy thuộc về lối kể huyền sử, cũng như nhiều con số tròn trĩnh trong sách cổ phương Đông.

Năm 2333 TCN từ đâu ra

Samguk yusa chỉ nói Dangun lập nước vào năm thứ năm mươi đời vua Nghiêu, và chính Iryeon đã ghi chú rằng phép tính năm ấy không khớp. Con số 2333 TCN quen thuộc ngày nay đến từ Dongguk tonggam (Đông quốc thông giám), bộ sử biên niên hoàn thành năm 1485 thời Joseon, khi các sử quan quy đổi niên đại cho đồng bộ với vua Nghiêu theo cách tính của họ.

Nói gọn: 2333 TCN là năm của sách sử thế kỷ 15, giống như năm 2879 TCN của họ Hồng Bàng trong sách sử Việt. Cả hai là con số tượng trưng, không phải kết quả đo đạc khảo cổ.

Gojoseon trong sử liệu và trong khảo cổ

Người Hàn hiện nay gọi nước của Dangun là Gojoseon (Cổ Triều Tiên), thêm chữ "Go" (cổ) để khỏi lẫn với triều Joseon 1392–1897. Cần tách ba lớp:

Ranh giới, niên đại khởi đầu và trung tâm của Gojoseon đến nay vẫn còn tranh luận giữa các nhà sử học. Điều chắc chắn hơn là nước ấy có thật ở giai đoạn cuối, trước khi nhà Hán đánh chiếm năm 108 TCN.

Đọc truyện Dangun như thế nào

Trời và đất gặp nhau

Cách giải thích phổ biến nhất: Hwanung là trời, người nữ gấu là đất, Dangun là con của cả hai. Người làm vua vì thế vừa có gốc trời vừa có gốc đất. Mô-típ "người từ trời xuống lấy người của đất" gặp ở nhiều huyền sử lập nước Đông Á, kể cả Nhật Bản, Tây Tạng.

Gấu, hổ và các nhóm người cổ

Một số học giả đọc chuyện gấu và hổ như ký ức về các nhóm người cổ lấy gấu hoặc hổ làm vật tổ: nhóm gấu liên kết với nhóm từ nơi khác đến, nhóm hổ đứng ngoài. Đây là giả thuyết, không có bằng chứng trực tiếp, nhưng giúp hiểu vì sao truyện chọn hai con vật lớn nhất của rừng núi Đông Bắc Á.

Bài học về sự nhẫn nại

Ở tầng người kể hôm nay, con gấu được nhớ vì biết chịu đựng: ăn thứ đắng cay, ở trong tối trăm ngày. Sách thiếu nhi Hàn Quốc thường nhấn vào chi tiết này. Đó là cách đọc của đời sau, nhưng cũng là lý do truyện vẫn sống trong lớp học.

Dangun trong đời sống Hàn Quốc hôm nay

• Gaecheonjeol (Khai thiên tiết), ngày 3 tháng 10 dương lịch, là ngày lễ quốc gia ở Hàn Quốc kỷ niệm việc lập nước theo truyền thuyết Dangun. Tên lễ có nghĩa là "ngày trời mở".
• Đàn Chamseongdan trên núi Mani, đảo Ganghwa, được truyền là nơi Dangun tế trời. Đây là đàn đá trên đỉnh núi, mỗi năm vẫn có nghi thức lấy lửa cho các đại hội thể thao quốc gia.
• Tên gọi Dangun xuất hiện trong sách giáo khoa lịch sử, tên đường, tên công viên; học sinh Hàn được học truyện này từ bậc tiểu học, đồng thời được dạy rằng đây là huyền sử.

So với Con Rồng cháu Tiên: một đoạn ngắn

Người Việt đọc truyện Dangun dễ thấy quen: một thuỷ tổ gốc trời, một người mẹ gắn với đất núi, một kinh đô đầu tiên, một con số nghìn năm. Nhưng truyện Việt không có con vật hoá người; Lạc Long Quân và Âu Cơ đều là thần ngay từ đầu, và câu chuyện kết bằng cuộc chia tay chứ không bằng việc lên làm thần núi. Phần so sánh đầy đủ nằm ở bài cuối của danh mục này.

Góc nhìn hôm nay: tìm đọc và đi xem ở đâu

• Đọc bản gốc qua bản dịch: Samguk yusa có bản dịch tiếng Anh của Ha Tae-hung và Grafton K. Mintz (1972), đủ để đọc nguyên đoạn Dangun và các truyện lập nước khác của Triều Tiên.
• Bảo tàng: Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc ở Seoul có phòng thời đồ đồng, nơi xem dao găm đồng và đồ tuỳ táng của giai đoạn được gắn với Gojoseon.
• Cách phân biệt cho khỏi nhầm: Dangun là thuỷ tổ trong huyền sử; Jumong là người lập nước Goguryeo, cũng có huyền sử riêng (sinh ra từ trứng); Cơ Tử là nhân vật trong sách Trung Hoa được nói là đến Joseon sau Dangun. Ba nhân vật thuộc ba lớp truyện khác nhau.

Một gợi ý cho người dạy học: đặt đoạn Dangun cạnh đoạn Hồng Bàng trong Đại Việt sử ký toàn thư, cho học sinh tìm ba điểm giống và ba điểm khác. Bài tập ngắn nhưng giúp hiểu vì sao các dân tộc cần một câu chuyện khởi đầu.