Thần Vũ Thiên hoàng (Jimmu) là vị thiên hoàng đầu tiên trong huyền sử Nhật Bản, được hai bộ sách cổ Kojiki (712) và Nihon shoki (720) kể là hậu duệ của nữ thần Mặt Trời Amaterasu. Ông dẫn quân từ đảo Kyushu đi về phía đông, chiếm vùng Yamato rồi lên ngôi ở Kashihara. Ngày lên ngôi theo Nihon shoki, khi quy đổi ra dương lịch vào thời Minh Trị, là 11 tháng 2 năm 660 TCN; giới sử học không coi đây là niên đại thật.
Hai bộ sách kể chuyện Jimmu
Toàn bộ những gì biết về Jimmu đến từ hai văn bản đầu thế kỷ 8, soạn theo lệnh triều đình Yamato:
| Kojiki (Cổ sự ký) | Nihon shoki (Nhật Bản thư kỷ) | |
|---|---|---|
| Năm xong | 712 | 720 |
| Người soạn | Ō no Yasumaro ghi lại lời đọc của Hieda no Are | Nhóm soạn do hoàng tử Toneri đứng đầu |
| Lối viết | Chữ Hán dùng theo lối ghi âm và nghĩa Nhật, giọng kể chuyện | Hán văn chính thống, kiểu chính sử Trung Hoa, có ghi năm tháng |
| Đặc điểm | Một mạch truyện liền | Hay chép thêm "một sách nói…", tức dị bản |
| Tuổi thọ Jimmu | 137 tuổi | 127 tuổi |
Chênh mười năm tuổi thọ giữa hai bộ sách là một ví dụ nhỏ cho thấy ngay trong triều đình thế kỷ 8 đã có hơn một bản kể.
Dòng dõi: từ Mặt Trời xuống tới Kyushu
Huyền sử Nhật không bắt đầu từ Jimmu mà từ các vị thần. Nữ thần Mặt Trời Amaterasu sai cháu là Ninigi xuống trần, giáng xuống một đỉnh núi ở Takachiho thuộc vùng Hyuga (nay ở Kyushu). Con của Ninigi là Hoori, người trong truyện "Sơn hạnh – Hải hạnh" lấy con gái thần biển là Toyotama-hime. Con của họ là Ugayafukiaezu, lấy dì mình là Tamayori-hime, cũng là con gái thần biển. Người con út của cặp này là Kamu-yamato-iware-biko, người đời sau gọi theo thuỵ hiệu Hán là Jimmu, tức Thần Vũ.
Như vậy Jimmu mang trong mình dòng trời (qua Amaterasu), dòng núi (Ninigi lấy con gái thần núi) và dòng biển (hai đời lấy con gái thần biển). Huyền sử gom đủ ba miền vào người khởi đầu triều đại.
Thuỵ hiệu "Jimmu" là chữ Hán đặt muộn, thường được cho là vào nửa sau thế kỷ 8, khi triều đình đặt thuỵ hiệu kiểu Hán cho các thiên hoàng đời trước.
Cuộc đông chinh theo Kojiki và Nihon shoki
Rời Hyuga
Jimmu cùng anh là Itsuse bàn nhau rằng muốn cai trị thiên hạ thì phải đi về phía đông. Họ rời Hyuga, men theo bờ biển nội địa Seto, dừng ở nhiều nơi, có nơi ở lại nhiều năm. Nihon shoki ghi Jimmu lên đường năm bốn mươi lăm tuổi.
Thất bại ở Kusaka
Khi đổ bộ ở vùng Naniwa (Osaka ngày nay) và tiến vào Yamato, đoàn quân bị thủ lĩnh địa phương Nagasunehiko chặn đánh. Itsuse trúng tên. Theo Kojiki, hai anh em hiểu ra rằng con cháu thần Mặt Trời mà đánh ngược hướng mặt trời là sai, nên phải vòng đường khác để đánh với mặt trời sau lưng. Itsuse chết vì vết thương trên đường đi.
Kumano, thanh kiếm và con quạ ba chân
Đoàn quân vòng xuống phía nam bán đảo Kii, lên bờ ở Kumano. Tại đây cả đoàn bị một luồng độc khí (có bản nói là một vị thần hiện ra trong hình con gấu) làm cho ngất lịm. Một người tên Takakuraji mang đến thanh kiếm mà các thần trên trời gửi xuống, Jimmu tỉnh lại, cả đoàn tỉnh theo.
Rừng núi Kumano hiểm trở, không ai biết đường. Trời sai con quạ Yatagarasu bay xuống dẫn lối. Trong cách hình dung phổ biến về sau, Yatagarasu là con quạ ba chân. Đoàn quân theo quạ vượt núi vào Yamato.
Cánh diều vàng và trận cuối
Nihon shoki có thêm chi tiết: trong trận quyết định với Nagasunehiko, một con diều hâu vàng bay đến đậu trên đầu cung của Jimmu, toả ánh sáng chói làm quân địch hoa mắt. Cuối cùng Nigihayahi, một vị cũng thuộc dòng trời đã xuống Yamato từ trước, giết Nagasunehiko rồi quy phục Jimmu.
Lên ngôi ở Kashihara
Jimmu dựng cung ở Kashihara, dưới chân núi Unebi, lấy công chúa địa phương làm hoàng hậu và lên ngôi vào ngày đầu tháng Giêng năm Tân Dậu theo lịch can chi.
Ngày 11 tháng 2 năm 660 TCN từ đâu ra
Nihon shoki chỉ ghi "ngày mồng một tháng Giêng năm Tân Dậu". Đến năm 1873, chính quyền Minh Trị quy đổi ngày ấy ra lịch dương và chọn ngày 11 tháng 2 làm ngày lễ Kigensetsu (Kỷ nguyên tiết). Năm "Tân Dậu" được đặt vào năm 660 TCN theo cách tính lùi các đời thiên hoàng trong sách.
Vì sao lại là một năm Tân Dậu xa đến thế? Một giả thuyết nổi tiếng do Naka Michiyo đưa ra cuối thế kỷ 19: người soạn sách chịu ảnh hưởng thuyết sấm vĩ Trung Hoa cho rằng năm Tân Dậu là năm của biến đổi lớn, và họ đặt ngày lập nước vào đúng một chu kỳ lớn 1.260 năm trước năm Tân Dậu 601 thời nữ hoàng Suiko. Giả thuyết này được nhiều người dẫn, nhưng vẫn là giả thuyết.
Hệ quả dễ thấy là các thiên hoàng đầu tiên có tuổi thọ dài khác thường, và tám đời ngay sau Jimmu gần như không có chuyện gì được kể. Giới sử học Nhật gọi họ là "tám đời không có sử" (kesshi hachidai).
Huyền sử và lịch sử thật của vùng Yamato
Nếu không có Jimmu thì triều đình Yamato bắt đầu từ đâu? Khảo cổ học cho một bức tranh khác:
- Thời Yayoi (khoảng thế kỷ 3–4 TCN đến thế kỷ 3): lúa nước và đồ kim loại lan khắp các đảo, nhiều "nước" nhỏ hình thành.
- Thế kỷ 3: sử Trung Hoa (Tam quốc chí, phần Ngụy thư) chép về nước Yamatai và nữ vương Himiko. Yamatai ở đâu đến nay vẫn còn tranh luận.
- Từ cuối thế kỷ 3: thời Kofun, các gò mộ lớn hình lỗ khoá xuất hiện dày ở vùng Nara – Osaka, dấu hiệu của một tầng lớp cai trị mạnh.
- Thế kỷ 5–6: các thiên hoàng bắt đầu có dấu vết đối chiếu được với sử liệu ngoài Nhật.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chuyện đông chinh có thể giữ ký ức mờ về sự dịch chuyển quyền lực từ Kyushu sang vùng Kinai, nhưng không thể dựng thành sự kiện có ngày tháng. Đây là chỗ huyền sử và lịch sử nói hai thứ ngôn ngữ khác nhau.
Dấu vết Jimmu ở Nhật Bản ngày nay
- Ngày Kiến quốc kỷ niệm (Kenkoku Kinen no Hi), 11 tháng 2, là ngày nghỉ quốc gia ở Nhật. Lễ Kigensetsu cũ bị bỏ sau năm 1948 và được đặt lại dưới tên mới, có hiệu lực từ năm 1967.
- Đền Kashihara ở tỉnh Nara được dựng năm 1890 tại nơi được cho là cung Kashihara. Gần đó là khu lăng Jimmu dưới chân núi Unebi, do Cơ quan Nội cung quản lý; việc xác định khu lăng này là do người đời Edo – Minh Trị chọn.
- Con quạ Yatagarasu nay là biểu tượng của Liên đoàn Bóng đá Nhật Bản, và được thờ ở các đền vùng Kumano.
- Đường hành hương Kumano Kodō trên bán đảo Kii đi qua đúng vùng rừng núi mà truyện kể đoàn quân bị lạc.
Góc nhìn hôm nay: đọc thêm và cách phân biệt
Muốn đọc tận gốc, có thể tìm bản dịch tiếng Anh Kojiki của Donald L. Philippi (1968) và bản Nihongi của W. G. Aston (1896); bản Aston cũ nhưng dịch đủ cả phần dị bản. Đọc song song hai bản sẽ thấy rõ cùng một truyện mà khác giọng: Kojiki như lời kể, Nihon shoki như sử ký.
Ba chỗ hay nhầm cần nhớ:
- Jimmu không phải thần. Trong sách, ông là người, dù dòng dõi từ thần. Thời đại của các thần (kamiyo) kết thúc trước Jimmu.
- Kojiki và Nihon shoki không phải một sách. Một bộ kể chuyện, một bộ là chính sử có niên đại.
- "2.600 năm lập quốc" là phép tính theo năm 660 TCN, không phải kết quả khảo cổ.
Người Việt có thể so với trường hợp nước mình: Hùng Vương được Ngô Sĩ Liên đặt ở phần Ngoại kỷ, tách khỏi Bản kỷ, còn Jimmu được Nihon shoki đặt ngay vào dòng biên niên như một vị vua có năm tháng. Cách xếp này nói nhiều về thái độ của người chép sử mỗi bên.
Câu hỏi thường gặp
Thần Vũ Thiên hoàng là ai?
Thần Vũ (Jimmu) là thiên hoàng đầu tiên theo Kojiki và Nihon shoki, hậu duệ của nữ thần Mặt Trời Amaterasu. Ông dẫn quân từ Kyushu sang vùng Yamato và lên ngôi ở Kashihara. Ông là nhân vật huyền sử, chưa có bằng chứng lịch sử về sự tồn tại.
Vì sao ngày 11 tháng 2 là ngày lập quốc Nhật Bản?
Nihon shoki ghi Jimmu lên ngôi ngày mồng một tháng Giêng năm Tân Dậu. Năm 1873, chính quyền Minh Trị quy đổi ngày đó ra dương lịch thành 11 tháng 2. Ngày nay đó là Ngày Kiến quốc kỷ niệm, một ngày nghỉ quốc gia.
Năm 660 TCN có phải năm lập nước Nhật thật không?
Không. Đây là năm do người soạn Nihon shoki đặt ra, có giả thuyết cho rằng họ chọn năm Tân Dậu cách năm 601 đúng 1.260 năm. Khảo cổ cho thấy nhà nước Yamato hình thành muộn hơn nhiều, khoảng thế kỷ 3 đến thế kỷ 6.
Yatagarasu là gì?
Yatagarasu là con quạ được trời sai xuống dẫn đường cho đoàn quân của Jimmu qua núi Kumano. Hình dung phổ biến là quạ ba chân. Ngày nay nó là biểu tượng của Liên đoàn Bóng đá Nhật Bản.
Kojiki và Nihon shoki khác nhau thế nào?
Kojiki xong năm 712, viết như một mạch truyện, chữ Hán dùng theo lối Nhật. Nihon shoki xong năm 720, viết bằng Hán văn kiểu chính sử, có niên đại từng năm và chép thêm nhiều dị bản.
