Khun Bulom (Khun Borom) là vị thủ lĩnh từ trời xuống trong huyền sử lập quốc của người Lào: Then, vị chúa trời, sai ông xuống trị vì loài người ở Mường Thèng, rồi ông chia bảy người con đi mở bảy mường. Người con cả Khun Lo nhận Mường Sua, đất Luang Prabang sau này, và các vua Lan Xang từ thế kỷ 14 đều tự nhận là dòng dõi Khun Lo. Truyện được chép trong các bản Nithan Khun Borom trên lá buông, có nhiều dị bản.
Nithan Khun Borom: truyện được chép ra sao
Nithan trong tiếng Lào nghĩa là "truyện kể". Nithan Khun Borom là truyện mở đầu cho nhiều bộ biên niên của Lào, được chép tay trên lá buông và giữ trong chùa. Nhiều tài liệu nói truyện được biên soạn lại thành văn bản dưới triều vua Visoun (Vixun), đầu thế kỷ 16, khi Lan Xang cần một bộ phả hệ chính thức; chi tiết về người soạn và năm soạn vẫn còn bàn.
Khun Bulom không chỉ thuộc về người Lào. Các bản biên niên của người Thái ở Thái Lan, của người Thái ở Tây Bắc Việt Nam, của người Shan ở Myanmar cũng có những nhân vật mang tên tương tự, đóng vai tổ tiên chung. Vì vậy khi đọc cần hỏi "theo bản nào": bản Lào nhấn vào Luang Prabang, bản của các nhóm khác nhấn vào mường của họ.
Cốt truyện theo bản Lào phổ biến
Trận lụt và quả bầu
Thuở đầu, loài người dưới đất không biết kính trọng Then. Then làm lụt lớn. Sau trận lụt, ba thủ lĩnh còn sống được Then cho trở lại mặt đất cùng một con trâu, đến cánh đồng gọi là Na Noi Oi Nu ở Mường Thèng. Trâu chết, từ lỗ mũi trâu mọc lên một dây bầu, kết những quả bầu khổng lồ. Trong quả bầu có tiếng người. Người ta dùng thanh sắt nung đỏ và cái đục chọc thủng vỏ, loài người từ trong đó bước ra, đông dần thành nhiều nhóm.
Đoạn quả bầu là mô-típ chung của nhiều dân tộc nói tiếng Thái – Lào, Môn – Khmer ở Đông Nam Á lục địa, và người Việt cũng có truyện quả bầu mẹ. Trong Nithan Khun Borom, nó chỉ là phần dạo đầu: truyện thật sự bắt đầu khi đông người mà chưa có ai cai quản.
Then sai con xuống trị vì
Loài người đông lên, tranh giành nhau. Then bèn sai con mình là Khun Bulom xuống, mang theo người hầu, thợ thủ công, nhạc công và những vật dụng cần cho đời sống. Khun Bulom đặt lệ lối, dạy cách làm ruộng, làm nhà, làm lễ. Ông trở thành vua đầu tiên của Mường Thèng.
Dây leo khổng lồ và đôi vợ chồng già
Một chi tiết được nhớ lâu: có một dây leo khổng lồ mọc lan che kín bầu trời, khiến mặt đất tối tăm, lạnh lẽo. Không ai chặt nổi. Một đôi vợ chồng già xin đi chặt, chỉ xin rằng nếu chết thì người đời nhớ đến họ. Họ chặt suốt nhiều ngày, dây đổ xuống, ánh sáng trở lại, còn hai ông bà bị dây đè chết. Đôi vợ chồng này được gọi là Pu Nheu – Nha Nheu (cũng viết Pu Nyeu – Ya Nyeu).
Bảy người con đi mở bảy mường
Khun Bulom có bảy người con trai với hai bà vợ. Khi các con lớn, ông chia đất: mỗi người dẫn người theo, mang theo vật dụng, đi mở một mường. Người con cả Khun Lo nhận Mường Sua, nơi về sau thành Xiêng Đông Xiêng Thông rồi Luang Prabang. Các mường còn lại được mỗi bản chép và đồng nhất một khác; các tên thường gặp được hiểu là vùng Xiêng Khoảng (Mường Phuôn), vùng Lanna quanh Chiang Mai, vùng Ayutthaya, vùng Pegu của người Môn và miền đất người Việt mà người Lào xưa gọi là Keo. Trước khi chia tay, Khun Bulom dặn các con giữ hoà khí với nhau như anh em một nhà.
Mường Thèng là đâu
Nơi Khun Bulom giáng xuống và trị vì trong bản Lào là Mường Thèng (Muang Thaeng). Người Lào xưa nay vẫn gọi vùng Điện Biên của Việt Nam bằng tên này, và nhiều nhà nghiên cứu đồng nhất cánh đồng Na Noi Oi Nu trong truyện với lòng chảo Điện Biên. Phía Việt Nam, người Thái Đen gọi vùng này là Mường Thanh; chuyện tên đất ấy có bài riêng ở danh mục Sự tích địa danh miền núi của wiki này.
Đồng nhất này hợp với giả thuyết của giới ngôn ngữ học rằng các nhóm nói tiếng Thái – Lào đã di cư từ phía bắc xuống phía nam, qua các thung lũng Tây Bắc Việt Nam, về lưu vực sông Mê Kông. Nhưng cần nhớ: đây là đọc huyền sử bằng địa lý, không phải chứng cứ về một ông vua có thật ở Điện Biên.
Từ Khun Lo đến Pha Ngừm: huyền sử nối vào sử Lan Xang
Giá trị chính trị của truyện nằm ở đây. Các bộ biên niên Lào kể dòng vua Mường Sua nối từ Khun Lo xuống nhiều đời, rồi đến Pha Ngừm (Fa Ngum), người lập vương quốc Lan Xang ("triệu voi") năm 1353. Pha Ngừm là nhân vật lịch sử, có niên đại tương đối rõ; các đời giữa Khun Lo và ông thì phần lớn chỉ là danh sách tên.
| Mốc | Nội dung | Lớp |
|---|---|---|
| Thuở đầu | Then làm lụt, quả bầu, Khun Bulom xuống Mường Thèng | Huyền thoại |
| Đời con | Khun Lo mở Mường Sua | Huyền sử |
| Nhiều đời sau | Danh sách các vua Mường Sua | Phả hệ chép lại, khó kiểm |
| Năm 1353 | Pha Ngừm lập Lan Xang | Lịch sử |
| Đầu thế kỷ 16 | Triều Visoun, biên niên được soạn lại | Lịch sử của chính văn bản |
Nhìn bảng sẽ thấy cách một vương triều có thật kéo dòng dõi của mình lên tận trời qua một nhân vật huyền sử. Đây là điểm Khun Bulom gần với Jimmu của Nhật hay Dangun của Triều Tiên.
Đọc truyện Khun Bulom như thế nào
Một truyện về chia đất, không phải chinh phục
Khác Jimmu phải đánh từng trận để vào Yamato, Khun Bulom không chinh phạt ai. Ông được sai xuống, rồi chia đất cho con. Huyền sử này giải thích vì sao các mường của người Thái – Lào ở rải rác nhiều nơi mà vẫn coi nhau là họ hàng: họ cùng một cha.
Thứ bậc anh em
Người con cả nhận Mường Sua. Với người kể Lào, đó là cách xếp Luang Prabang lên đầu. Các bản kể của nhóm khác có thể đổi thứ tự. Đọc một truyện lập quốc, nên để ý ai được kể là "anh cả": chi tiết nhỏ ấy cho biết bản kể đứng về phía nào.
Người đông, cần luật
Truyện không ngợi ca chiến công mà nhấn vào việc đặt luật lệ, nghề nghiệp, nghi lễ. Khun Bulom là người tổ chức hơn là người chiến binh, gần với hình ảnh vua dạy dân trồng lúa trong nhiều huyền sử nông nghiệp châu Á.
Góc nhìn hôm nay: Luang Prabang và Tết Lào
- Pu Nheu – Nha Nheu ở Tết Bun Pi Mai: vào dịp Tết cổ truyền giữa tháng 4 ở Luang Prabang, hai nhân vật đeo mặt nạ đỏ lớn, tóc xù, đi cùng con sư tử Sinh Kẹo Sinh Kham trong các đoàn rước. Người ta coi họ là tổ tiên che chở thành phố, chính là đôi vợ chồng già chặt dây leo trong truyện.
- Thành phố Luang Prabang là Di sản Thế giới UNESCO từ năm 1995. Đến đây vào dịp Tết là cách dễ nhất để thấy một huyền sử lập quốc còn sống trong lễ hội.
- Bảo tàng Cung điện Hoàng gia Luang Prabang trưng bày nhiều hiện vật của triều đình Lan Xang và các đời sau, giúp hình dung lớp lịch sử nối tiếp lớp huyền sử.
- Đọc thêm: các công trình về lịch sử Lào của Martin Stuart-Fox có phần giới thiệu truyện Khun Bulom và bàn giá trị sử liệu của các bộ biên niên.
Cách phân biệt cho khỏi nhầm: Then là chúa trời; Khun Bulom là con Then, vua đầu tiên dưới đất; Khun Lo là con cả của Khun Bulom; Pha Ngừm là người lập Lan Xang, nhân vật lịch sử. Bốn tên thuộc bốn tầng khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Khun Bulom là ai?
Khun Bulom (Khun Borom) là vị vua đầu tiên trong huyền sử lập quốc của người Lào, con của Then, chúa trời. Ông được sai xuống trị vì ở Mường Thèng, rồi chia bảy người con đi mở bảy mường. Ông là nhân vật truyền thuyết.
Mường Thèng trong truyện Khun Bulom là ở đâu?
Người Lào gọi vùng Điện Biên của Việt Nam là Mường Thèng, và nhiều nhà nghiên cứu đồng nhất nơi Khun Bulom giáng xuống với lòng chảo Điện Biên. Đây là cách đọc huyền sử theo địa lý, không phải bằng chứng lịch sử.
Khun Lo là ai?
Khun Lo là con cả của Khun Bulom trong truyện, được giao mở Mường Sua, vùng đất về sau là Luang Prabang. Các vua Lan Xang, trong đó có Pha Ngừm, được biên niên Lào kể là dòng dõi Khun Lo.
Pu Nheu Nha Nheu là ai?
Đó là đôi vợ chồng già trong truyện, đã chặt dây leo khổng lồ che tối bầu trời và bị dây đè chết. Ở Luang Prabang, họ xuất hiện trong các đoàn rước Tết dưới hình hai nhân vật đeo mặt nạ đỏ, được coi là tổ tiên che chở thành phố.
Truyện Khun Bulom được chép trong sách nào?
Truyện nằm trong Nithan Khun Borom, phần mở đầu của nhiều bộ biên niên Lào chép tay trên lá buông. Nhiều tài liệu cho rằng văn bản được soạn lại dưới triều vua Visoun đầu thế kỷ 16, và có nhiều dị bản.
