Theo Sejarah Melayu (Biên niên sử Mã Lai), Sang Nila Utama là một hoàng tử gốc Palembang, khi đi biển gặp bão phải ném vương miện xuống nước mới vào được đảo Temasek, rồi thấy một con thú lạ được người theo hầu nói là sư tử (singa). Chàng đặt tên đất là Singapura, "thành sư tử", và làm vua ở đó. Đây là truyền thuyết lập thành; ở vùng này không có sư tử, và năm 1299 hay được gắn cho truyện là con số của đời sau.
Sejarah Melayu: bộ sách chép truyện
Sejarah Melayu, tên gốc tiếng Mã Lai là Sulalatus Salatin ("dòng dõi các vua"), là bộ biên niên của vương triều Melaka và sau đó là Johor. Lời tựa của một dị bản ghi năm 1612, và tên Tun Sri Lanang, một đại thần triều Johor, thường được gắn với việc biên soạn hoặc chỉnh lý. Có nhiều bản chép tay khác nhau; bản Raffles MS 18 thường được coi là một trong những bản cổ nhất.
Sách không phải sử ký theo nghĩa hiện đại. Nó trộn phả hệ, truyền thuyết, giai thoại triều đình, có mục đích rõ ràng: chứng minh dòng vua Melaka cao quý và chính danh. Đọc truyện Sang Nila Utama cần đọc với con mắt đó.
Dòng dõi: từ đồi Siguntang
Huyền sử Mã Lai đặt khởi đầu ở Bukit Siguntang, một ngọn đồi ở Palembang (đảo Sumatra), vùng từng là trung tâm của vương quốc biển Srivijaya. Theo sách, một đêm nọ, ruộng lúa trên đồi bỗng hoá vàng, lá hoá bạc, và mấy hoàng tử xuất hiện, tự xưng là dòng dõi Iskandar Zulkarnain, tức Alexandros Đại đế theo cách hiểu của văn học Hồi giáo, qua vị vua Raja Suran.
Các bản Sejarah Melayu không thống nhất hoàn toàn về vị trí của Sang Nila Utama trong gia phả: có bản kể chàng là một trong các hoàng tử xuất hiện trên đồi, có bản kể chàng là con của Sang Sapurba, vị hoàng tử chính của cảnh hiện ra ấy. Điểm chung là chàng thuộc dòng "từ trời và từ Iskandar" đã đến Palembang.
Đoạn này cũng chứa một chi tiết nổi tiếng trong văn hoá chính trị Mã Lai: lời giao ước giữa vị vua mới và Demang Lebar Daun, người đứng đầu Palembang. Vua hứa không làm nhục thần dân, thần dân hứa không phản vua. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là "khế ước" nền tảng trong quan niệm về vương quyền Mã Lai.
Cốt truyện lập Singapura
Ở Bintan
Sang Nila Utama đến đảo Bintan (thuộc quần đảo Riau, Indonesia ngày nay), được nữ vương đảo này gả con gái và nhận làm người kế vị. Một hôm chàng đi săn. Đứng trên một tảng đá cao, chàng nhìn sang bên kia eo biển thấy một hòn đảo có bãi cát trắng loá. Người ta nói đó là Temasek.
Bão và chiếc vương miện
Chàng ra lệnh giong thuyền sang. Giữa đường, bão nổi, thuyền ngập nước. Người trên thuyền ném hàng hoá xuống biển cho nhẹ, nhưng nước vẫn vào. Người lái thuyền tâu rằng có lẽ biển muốn chiếc vương miện chàng đang đội. Sang Nila Utama ném vương miện xuống, bão lặng ngay, thuyền vào được bờ.
Con thú lạ bên cửa sông
Trên đảo, khi đi săn gần cửa sông, chàng thấy một con thú lạ chạy rất nhanh: thân đỏ, đầu đen, ngực trắng, to hơn con dê đực, dáng mạnh mẽ. Chàng hỏi đó là con gì, người theo hầu đáp là sư tử. Chàng cho đó là điềm lành, quyết ở lại lập thành, đặt tên là Singapura, từ tiếng Phạn simha (sư tử) và pura (thành). Chàng lên ngôi với vương hiệu Sri Tri Buana.
Năm đời vua Singapura
Theo Sejarah Melayu, Singapura có năm đời vua. Người cuối cùng là Iskandar Shah, phải bỏ thành chạy lên phía bắc sau khi Singapura bị tấn công, rồi lập ra Melaka vào khoảng năm 1400. Vì thế truyện Sang Nila Utama là chương mở đầu cho lịch sử Melaka trong mắt người chép sách.
Con thú ấy là gì
Bán đảo Mã Lai và Sumatra chưa bao giờ có sư tử hoang. Vậy con thú Sang Nila Utama thấy là gì? Có mấy cách giải thích, không cách nào được chứng minh:
- Hổ Mã Lai: giả thuyết hay gặp nhất, vì hổ từng sống trên đảo Singapore đến tận thế kỷ 19–20. Nhưng mô tả "thân đỏ, đầu đen, ngực trắng" không khớp hẳn với hổ.
- Không cần có thật: sư tử trong văn hoá Ấn Độ – Phật giáo là biểu tượng vương quyền. Một cái tên "thành sư tử" đã có thể tồn tại trước, rồi truyện được kể để giải thích tên.
Cách thứ hai được nhiều nhà nghiên cứu coi trọng: Đông Nam Á có nhiều địa danh gốc Phạn mang chữ simha, và chuyện "con thú lạ" là kiểu từ nguyên dân gian quen thuộc.
Temasek trong sử liệu và khảo cổ
| Nguồn | Nói gì về hòn đảo |
|---|---|
| Sejarah Melayu (bản có lời tựa 1612) | Sang Nila Utama lập Singapura, năm đời vua, rồi Iskandar Shah chạy sang Melaka |
| Đảo di chí lược của Uông Đại Uyên (1349) | Một thương nhân Trung Hoa mô tả nơi gọi là Đạm Mã Tích (Temasek) và eo Long Nha Môn, có người sinh sống, buôn bán |
| Khảo cổ đồi Fort Canning và cửa sông Singapore | Từ thập niên 1980, khai quật thấy gốm, tiền, đồ kim loại thế kỷ 14, chứng tỏ có một cảng thị sầm uất |
| Phiến đá Singapore | Tảng đá lớn có chữ khắc ở cửa sông, bị phá năm 1843; một mảnh còn giữ ở Bảo tàng Quốc gia Singapore, chữ chưa đọc được trọn |
Kết hợp lại: có một Singapura – Temasek thế kỷ 14 thật, là cảng buôn có vua chúa. Còn người lập nó có phải là Sang Nila Utama, có gặp con thú lạ hay không, thì thuộc về lớp truyền thuyết. Năm 1299 hay được nêu là con số tính ngược của đời sau từ các đời vua trong sách.
Những truyện khác quanh Singapura cổ
- Badang: chàng lực sĩ được sức mạnh phi thường, theo sách đã ném một tảng đá lớn ra cửa sông. Người đời sau gắn truyện này với Phiến đá Singapore.
- Cá kiếm tấn công: có thời đàn cá kiếm (todak) lao vào bờ đâm chết người. Một cậu bé hiến kế dựng hàng rào bằng thân cây chuối, cá cắm mỏ vào thân chuối mà mắc lại. Vua sợ tài cậu bé, sai giết đi. Bản kể dân gian gọi cậu là Hang Nadim và gắn với tên đồi Bukit Merah ("đồi đỏ").
Hai truyện này cho thấy Sejarah Melayu không chỉ tôn vinh vua; có lúc nó kể cả sự bất công của vua như một lời răn.
Góc nhìn hôm nay: đến Singapore xem gì
- Công viên Fort Canning: ngọn đồi xưa gọi là Bukit Larangan ("đồi cấm"), nơi khảo cổ tìm thấy dấu tích cung đình thế kỷ 14. Trên đồi có khu mộ gọi là Keramat Iskandar Shah, được truyền là nơi gắn với vị vua cuối của Singapura cổ.
- Bảo tàng Quốc gia Singapore: nơi giữ mảnh Phiến đá Singapore và các hiện vật thời Temasek.
- Tượng Merlion: đầu sư tử, thân cá, là biểu tượng du lịch được thiết kế năm 1964. Đầu sư tử gợi truyện Sang Nila Utama, thân cá gợi Temasek làng chài. Đây là biểu tượng hiện đại, không phải hình tượng cổ.
- Đọc thêm: bản dịch tiếng Anh Malay Annals của John Leyden (1821) và bản của C. C. Brown (1952) là hai bản dịch được dẫn nhiều.
Một so sánh ngắn với người Việt: Sang Nila Utama lập thành nhờ biển nhận vương miện, còn trong huyền sử Việt, vua đầu tiên là con của thần biển Lạc Long Quân. Cả hai cho thấy với cư dân Đông Nam Á, biển là nơi trao quyền làm vua.
Câu hỏi thường gặp
Sang Nila Utama là ai?
Sang Nila Utama là hoàng tử gốc Palembang trong Sejarah Melayu, người theo truyền thuyết đã lập thành Singapura và lên ngôi với vương hiệu Sri Tri Buana. Ông là nhân vật truyền thuyết, sử liệu đương thời chưa xác nhận.
Vì sao Singapore gọi là thành phố sư tử?
Singapura ghép từ tiếng Phạn simha (sư tử) và pura (thành). Theo Sejarah Melayu, Sang Nila Utama thấy một con thú lạ được nói là sư tử nên đặt tên ấy. Vùng này không có sư tử, nên con thú có lẽ là hổ hoặc chi tiết được kể để giải thích tên.
Singapore được lập năm nào theo truyền thuyết?
Năm 1299 thường được gắn cho việc Sang Nila Utama lập Singapura, nhưng đó là con số tính ngược của đời sau. Sử liệu chắc chắn hơn là ghi chép của Uông Đại Uyên năm 1349 và hiện vật khảo cổ thế kỷ 14.
Temasek là gì?
Temasek là tên cổ của đảo Singapore, sách Trung Hoa chép là Đạm Mã Tích. Đây là một cảng buôn có thật ở thế kỷ 14, theo ghi chép của Uông Đại Uyên và khảo cổ đồi Fort Canning.
Sejarah Melayu là sách gì?
Sejarah Melayu (Sulalatus Salatin) là biên niên của vương triều Melaka và Johor, trộn phả hệ, truyền thuyết và giai thoại. Một dị bản có lời tựa năm 1612, thường gắn với tên Tun Sri Lanang.
