Lạng Chượng là thủ lĩnh người Thái Đen trong truyền thuyết và biên niên Thái, được kể là người dẫn đoàn quân – dân từ Mường Lò đi về phía tây, qua sông Đà, lập trung tâm mới ở Mường Muổi rồi bình định lòng chảo Song Thanh, tức Mường Thanh (Điện Biên). Theo Quắm tố mướng, ông là con út của Tạo Lò, cháu của Tạo Xuông; vì không được chia đất nên phải tự đi mở mường. Phần lớn nhà nghiên cứu đặt câu chuyện của ông vào khoảng thế kỷ 11–12, nhưng đó là niên đại ước tính từ gia phả.
Người con út không có mường
Câu chuyện bắt đầu ở Mường Lò. Tạo Lò có nhiều con trai và chia đất cho từng người cai quản. Đến lượt người con út, đất đã hết. Các bản dịch thường dẫn ý: con út không có ngựa, con út không có mường. Muốn có chỗ đứng, Lạng Chượng phải tập hợp người đi tìm đất mới.
Mô-típ người con út thiệt thòi rồi làm nên chuyện lớn có ở rất nhiều nền văn học. Điều làm chuyện Lạng Chượng khác là nó không dừng ở mức cổ tích: người kể nêu cụ thể tên các mường đi qua, tên thủ lĩnh đối phương, các trận thua trận thắng. Đó là lý do các nhà dân tộc học coi đây là nguồn quan trọng để hình dung cuộc mở rộng của người Thái Đen ở Tây Bắc.
Những chặng đánh và những đối thủ
Đường đi của Lạng Chượng được kể chi tiết trong Táy pú xấc: từ Mường Lò sang Mường Chiến, xuống sông Đà, lên Chiềng An, Mường La, tới Mường Muổi rồi Mường Thanh. Bài này đi vào các nhân vật và tình tiết; tuyến đường đầy đủ có ở bài về Táy pú xấc.
| Nơi | Đối thủ trong lời kể | Cách giải quyết theo bản kể |
|---|---|---|
| Bến sông Đà | Khun Quàng, thủ lĩnh người Xá | Đoàn của Lạng Chượng thua đau, mất nhiều quân, phải lùi rồi tìm đường khác |
| Mường La | Các thủ lĩnh người Xá, có tư liệu ghi tên Quảng Têm, Quảng Mi | Thắng bằng hoả công |
| Mường Muổi | Ăm Poi, thủ lĩnh người Xá | Gả con gái, kết thông gia rồi hạ đối phương trong một bữa tiệc |
| Mường Thanh | Một thủ lĩnh từ phía tây kéo tới (tư liệu ghi Khun Lường) | Liên kết với nhóm Thái Lự để đẩy lui |
Tên người và chi tiết trong bảng lấy theo các bản tóm tắt tiếng Việt đã công bố; các bản gốc chữ Thái và các bản dịch có thể ghi khác. "Xá" là cách người Thái gọi chung một số cư dân nói tiếng Môn – Khmer đã ở Tây Bắc từ trước, trong đó có tổ tiên người Khơ Mú; không nên đồng nhất mọi "Xá" trong truyện với một dân tộc cụ thể ngày nay.
Thua trước rồi mới thắng
Chi tiết thất bại ở bến sông Đà đáng để ý. Truyện ca ngợi thủ lĩnh mà vẫn ghi lại trận thua lớn của ông, cho thấy người cư trú trước đó không phải là đối thủ yếu. Ở Mường Muổi, Lạng Chượng không thắng bằng sức mà bằng hôn nhân và mưu kế. Người đọc Việt hay liên tưởng tới Mỵ Châu – Trọng Thuỷ; điểm chung là hôn nhân giữa hai bên bị biến thành con đường chiếm đất.
Một thủ lĩnh biết liên minh
Chặng cuối ở Mường Thanh cho thấy một nét khác của nhân vật. Khi bị một thủ lĩnh từ phía tây kéo tới, Lạng Chượng không đánh một mình mà bắt tay với nhóm Thái Lự đang sống quanh đó. Người kể không giấu việc ông cần đồng minh. So với hình mẫu anh hùng một mình địch muôn người trong nhiều truyện khác, Lạng Chượng giống một thủ lĩnh thật hơn: tính toán, có lúc thua, biết lùi, biết kết thân, và nhờ thế mà giữ được đất.
Song Thanh thành Mường Thanh
Khi đoàn Lạng Chượng tới, lòng chảo lớn nhất Tây Bắc được gọi là Song Thanh, gồm hai phần Thanh Nưa (Thanh trên) và Thanh Tẩu (Thanh dưới), theo các tài liệu lịch sử tỉnh Điện Biên. Sau cuộc bình định, nơi đây trở thành một mường lớn của người Thái Đen. Câu chuyện về tên gọi và cánh đồng Mường Thanh là chuyện của địa danh; ở đây chỉ cần biết Lạng Chượng là người được truyện kể Thái Đen ghi công mở vùng này.
Cần tránh nhầm hai lớp: thành Bản Phủ ở Điện Biên gắn với Hoàng Công Chất, một thủ lĩnh nông dân thế kỷ 18, không liên quan tới Lạng Chượng. Lễ hội ở thành Bản Phủ là chuyện của lớp lịch sử muộn hơn nhiều.
Sau Lạng Chượng: dòng Lò Cầm và Mường Muổi
Theo các tư liệu, con cháu Lạng Chượng giữ các mường đã mở. Mường Muổi (vùng Thuận Châu, Sơn La) dần thành trung tâm của người Thái Đen. Một hậu duệ được kể là Lò Lẹt, có biệt hiệu Ngu Háu (nghĩa là rắn hổ), được coi là cháu nhiều đời của Lạng Chượng; dưới thời ông, Mường Muổi mạnh lên và có quan hệ, có lúc là xung đột, với triều đình Đại Việt.
Sử Việt có nhắc không
Sử Việt viết bằng chữ Hán không có tên Lạng Chượng. Nhưng sách sử có nhắc một thế lực ở vùng sông Đà gọi là Ngưu Hống; Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1067 Ngưu Hống cùng Ai Lao sang dâng sản vật. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng "Ngưu Hống" là cách ghi âm Hán Việt của "Ngu Háu", tức gắn với dòng thủ lĩnh Thái Đen ở Mường Muổi. Đây là giả thuyết có sức thuyết phục nhưng vẫn là một cách diễn giải, không phải điều đã được mọi người thống nhất.
Đọc chuyện Lạng Chượng cho đúng
- Đây là lời kể từ phía người thắng. Các thủ lĩnh Xá chỉ hiện lên như đối thủ. Tiếng nói của họ gần như không còn trong văn bản.
- Số liệu là số liệu của văn kể. Số quân, số người chết, thời gian từng chặng nên coi là gần đúng.
- Tên gọi chưa thống nhất. Lạng Chượng còn được viết Lò Lạng Chượng; tên các thủ lĩnh Xá có nhiều cách phiên.
- Niên đại là ước tính. "Thế kỷ 11" hay "đầu thế kỷ 12" là con số tính lùi từ gia phả, các nguồn không trùng nhau.
Góc nhìn hôm nay
Lạng Chượng không có đền thờ nổi tiếng như các anh hùng dưới xuôi, nhưng tên ông còn trong trí nhớ các bản Thái Đen ở Sơn La, Điện Biên. Người muốn tìm hiểu có thể:
- Đi tuyến Nghĩa Lộ (nay thuộc Lào Cai) – Mường La – Thuận Châu (Sơn La) – Điện Biên Phủ, tức gần đúng con đường trong truyện.
- Đọc Cầm Trọng, Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam (1978) và các bản dịch Quắm tố mướng, Táy pú xấc để thấy lời kể gốc.
- Ghé Bảo tàng tỉnh Sơn La để xem văn bản chữ Thái và hiện vật của các dòng quý tộc mường.
Bài học từ chuyện Lạng Chượng không nằm ở những trận thắng. Nó nằm ở chỗ một văn bản Thái cổ dám ghi lại cả thất bại, cả mưu kế không đẹp, cả việc phải liên minh với người khác. Đó là thứ làm một truyền thuyết có hơi thở của lịch sử thật.
Câu hỏi thường gặp
Lạng Chượng là ai?
Lạng Chượng là thủ lĩnh người Thái Đen trong truyền thuyết và biên niên Thái, con út của Tạo Lò ở Mường Lò. Ông được kể là người dẫn đoàn đi mở các mường dọc sông Đà, lập trung tâm ở Mường Muổi và bình định vùng Mường Thanh (Điện Biên).
Lạng Chượng sống vào thời nào?
Các nhà nghiên cứu thường đặt ông vào khoảng thế kỷ 11 hoặc đầu thế kỷ 12. Đây là niên đại ước tính từ số đời trong gia phả Thái, không có mốc năm chính xác.
Vì sao Lạng Chượng phải đi mở mường?
Theo Quắm tố mướng, đất Mường Lò đã chia hết cho các anh, người con út không còn phần nên phải tự đi tìm đất. Câu chuyện chinh chiến bắt đầu từ việc chia đất trong dòng họ thủ lĩnh.
Lạng Chượng có liên quan đến Ngưu Hống không?
Sử Việt không chép tên Lạng Chượng, nhưng có nhắc thế lực Ngưu Hống ở vùng sông Đà. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Ngưu Hống gắn với dòng thủ lĩnh Thái Đen ở Mường Muổi, hậu duệ của Lạng Chượng; đây vẫn là một giả thuyết.
Người Xá trong chuyện Lạng Chượng là ai?
Xá là cách người Thái gọi chung một số cư dân nói tiếng Môn – Khmer đã sống ở Tây Bắc từ trước, trong đó có tổ tiên người Khơ Mú. Trong truyện, các thủ lĩnh Xá là những đối thủ mạnh, từng đánh bại đoàn của Lạng Chượng ở bến sông Đà.