Táy pú xấc là thiên kể bằng thơ của người Thái Tây Bắc về những cuộc chinh chiến của cha ông, thường được dịch là "lần theo bước đường đánh trận của ông cha". Tác phẩm đi từ lúc Tạo Xuông, Tạo Ngần đưa người Thái vào Mường Lò tới khi Lạng Chượng bình định vùng Song Thanh (Điện Biên), tức một chặng ký ức được ước định cách nay gần một nghìn năm. Giới nghiên cứu Việt Nam thường xếp nó vào hàng sử thi anh hùng tiêu biểu của người Thái, bên cạnh Quắm tố mướng và Chương Han.
Tên gọi và thể loại
Trong tên Táy pú xấc, pú là ông, cha ông; xấc là giặc, chiến tranh. Chữ táy được giải thích theo hai cách: có tư liệu dịch là "kể", có tư liệu dịch là "lần theo, dõi theo". Vì thế tên tác phẩm xuất hiện trong sách Việt dưới nhiều dạng: "Kể chuyện ông cha đánh giặc", "Dõi theo bước đường chinh chiến của cha ông". Cách viết tên cũng chưa thống nhất: Táy pú xấc, Táy pú xớc.
Điểm dễ nhầm là thể loại. Táy pú xấc không phải truyện thơ tình như Tiễn dặn người yêu, cũng không phải gia phả mường như Quắm tố mướng. Nó là một thiên tự sự dài bằng thơ, kể việc chiến trận, có nhân vật chính, có các chặng đường, có kẻ thù và đồng minh. Gọi nó là "sử thi" là cách gọi của các nhà nghiên cứu hiện đại để nhấn vào chất anh hùng ca; người Thái xưa coi nó trước hết là lời kể về ông cha.
Hình thức: thơ năm chữ để đọc ngâm
Theo các mô tả đã công bố, tác phẩm chủ yếu viết bằng thơ năm chữ, có xen các thể thơ khác, dùng ngôn ngữ thuần Thái. Nó được đọc ngâm chứ không hát như các làn điệu khắp. Câu ngắn, nhịp gọn hợp với việc kể việc quân: đi đâu, gặp ai, đánh thế nào, mất bao nhiêu người.
Về người soạn, một số nhà nghiên cứu người Thái như Cầm Cường, Cầm Trọng cho rằng tác giả Táy pú xấc có thể là các mo mường: lớp trí thức biết chữ, thuộc gia phả, vừa lo nghi lễ vừa làm mưu sĩ cho dòng tạo. Đây là giả thuyết hợp lý nhưng chưa có văn bản nào ghi tên người viết.
Con đường trong thơ: từ Mường Lò tới Mường Thanh
Đọc Táy pú xấc giống như lần theo một tấm bản đồ bằng lời. Các nhà nghiên cứu đã dựng lại tuyến đường chính của đoàn Lạng Chượng như sau (tên đất theo cách gọi Thái, kèm nơi tương ứng hiện nay khi xác định được):
| Chặng | Tên trong lời kể | Ngày nay |
|---|---|---|
| Điểm xuất phát | Mường Lò | Thung lũng Nghĩa Lộ, nay thuộc Lào Cai |
| Băng núi phía tây | Mường Mìn, Mường Lùng | Vùng núi giữa Mường Lò và sông Đà (khó định vị chính xác) |
| Xuống sông | Mường Chiến, bến sông Đà (Nặm Te) | Ven sông Đà, Sơn La |
| Lên cao nguyên | Chiềng An, Mường La, Chiềng Dong | Vùng Mường La, Sơn La |
| Trung tâm mới | Mường Muổi | Thuận Châu, Sơn La |
| Đích cuối | Song Thanh – Mường Thanh | Lòng chảo Điện Biên |
Tuyến này cho thấy một điều thực tế: người Thái đi theo sông và theo những lòng chảo có ruộng nước. Mỗi chặng dừng là một thung lũng có thể làm mương, phai, cấy lúa. Câu chuyện chinh chiến vì vậy cũng là câu chuyện đi tìm ruộng.
Chiến tranh trong Táy pú xấc được kể ra sao
Không chỉ có chiến thắng
Điều làm tác phẩm đáng đọc là nó không tô hồng. Theo các bản tóm tắt, đoàn của Lạng Chượng gặp sức chống cự mạnh của các thủ lĩnh người Xá (cách người Thái gọi chung một số cư dân nói tiếng Môn – Khmer đã ở đây từ trước) và có lúc thua đau, mất nhiều quân ở bến sông Đà. Có chặng thắng bằng sức, có chặng thắng bằng mưu, có chặng phải kết thông gia, có chặng phải liên kết với nhóm Thái khác.
Mưu kế và hôn nhân
Một tình tiết hay được nhắc là việc chiếm Mường Muổi: bản kể nói Lạng Chượng gả con gái cho thủ lĩnh người Xá ở đây rồi nhân dịp tiệc tùng mà hạ đối phương. Nhiều người đọc Việt liên tưởng ngay tới chuyện Mỵ Châu – Trọng Thuỷ: hôn nhân trở thành công cụ chiến tranh. Chi tiết này khác nhau giữa các bản, nên khi kể lại cần ghi "theo bản…".
Người chết được nhớ
Cùng hệ văn bản với Táy pú xấc còn có các bài mo khoăn, páo khoăn gọi hồn những người chết trận thời Lạng Chượng, từng được đọc trong lễ của mường cho tới thời gian gần đây. Chỉ cần biết như bối cảnh: cộng đồng không quên những người đã mất trên đường dựng mường.
Giá trị và giới hạn khi đọc như sử
- Giá trị: cho biết tên đất cổ, hướng di cư, quan hệ giữa người Thái với cư dân đến trước, cách tổ chức một đoàn quân – dân di chuyển. Đây là nguồn mà sử Việt viết bằng chữ Hán gần như không có cho vùng Tây Bắc thời ấy.
- Giới hạn: văn bản được viết từ phía người thắng, đề cao dòng Lò Cầm. Số quân, số người chết, thời gian các chặng có thể đã được phóng đại hoặc làm tròn theo lối thơ. Niên đại "gần một nghìn năm" là ước tính của nhà nghiên cứu dựa trên số đời gia phả, không phải mốc ghi trong văn bản.
- Còn tranh luận: thời điểm chính xác của cuộc thiên di, mức độ trùng khớp giữa nhân vật trong thơ với những thế lực được sử Việt nhắc tới ở vùng sông Đà.
Táy pú xấc khác Quắm tố mướng thế nào
| Táy pú xấc | Quắm tố mướng | |
|---|---|---|
| Hình thức | Thơ, chủ yếu năm chữ, đọc ngâm | Văn vần xen lời kể thường |
| Phạm vi | Một chặng: từ Mường Lò tới bình định Song Thanh | Từ thần thoại tới các đời tạo mường gần đây |
| Trọng tâm | Hành quân, chiến trận, mưu kế | Gia phả, quyền cai quản, phân chia đất |
| Số bản | Ít bản, nội dung tương đối tập trung | Mỗi mường một bản |
Góc nhìn hôm nay
Người đi Tây Bắc có thể đi lại gần đúng con đường trong thơ: từ Nghĩa Lộ qua đèo sang Sơn La, xuống sông Đà ở Mường La, lên Thuận Châu rồi tới Điện Biên. Đi chậm, nhìn từng lòng chảo ruộng nước, sẽ hiểu vì sao người xưa dừng lại ở đó.
- Đọc: các tập tư liệu Thái của Viện Dân tộc học công bố cuối thập niên 1970, sách Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam của Cầm Trọng (1978), và các công trình của Nguyễn Văn Hoà về bước đường chinh chiến dựng mường của người Thái.
- Xem: Bảo tàng tỉnh Sơn La và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) có phần giới thiệu văn hoá, chữ viết của người Thái vùng sông Đà.
- Nghe: ở một số bản Thái, người già vẫn nhớ từng đoạn kể về Lạng Chượng; muốn ghi lại nên xin phép gia đình và ghi rõ người kể, nơi kể.
Bài học còn lại sau những trang chinh chiến khá rõ: mỗi mường hôm nay đứng trên một lớp ký ức cũ hơn, của những người đã ở đó trước. Táy pú xấc đáng đọc chính vì nó không giấu điều này.
Câu hỏi thường gặp
Táy pú xấc nghĩa là gì?
Táy pú xấc thường được dịch là "lần theo bước đường đánh giặc của ông cha" hoặc "kể chuyện ông cha đánh giặc". Pú là ông cha, xấc là chiến tranh; chữ táy được giải thích là "kể" hoặc "lần theo" tuỳ tư liệu.
Táy pú xấc kể về ai?
Tác phẩm kể từ khi Tạo Xuông, Tạo Ngần đưa người Thái vào Mường Lò đến khi Lạng Chượng dẫn đoàn đi chinh phục các mường dọc sông Đà và bình định vùng Song Thanh, tức Mường Thanh (Điện Biên).
Táy pú xấc là của người Thái Đen hay Thái Trắng?
Tác phẩm gắn với dòng Lò Cầm và vùng Mường Lò – Mường Muổi nên thường được xếp vào văn bản của người Thái Đen. Một số tài liệu nói chung là "người Thái Tây Bắc"; khi trích dẫn nên ghi theo nguồn mình dùng.
Táy pú xấc có phải là lịch sử thật không?
Tác phẩm chứa nhiều thông tin có giá trị lịch sử như tên đất, hướng di cư, quan hệ với cư dân đến trước. Nhưng nó được viết từ phía dòng thủ lĩnh, có yếu tố phóng đại và niên đại chỉ là ước tính, nên cần đối chiếu với nguồn khác.
Táy pú xấc khác Quắm tố mướng thế nào?
Táy pú xấc là thiên thơ kể một chặng chinh chiến; Quắm tố mướng là chuyện kể và gia phả của từng mường, đi từ thần thoại tới các đời thủ lĩnh gần đây. Hai văn bản bổ sung cho nhau.