Mường Ôm, Mường Ai là vùng đất mà truyện kể của người Thái Đen gọi là quê cũ, nơi hai anh em Tạo Xuông, Tạo Ngần ra đi rồi xuôi dòng sông xuống khai phá Mường Lò. Các nhà nghiên cứu thường đặt vùng này ở thượng nguồn, khoảng giữa sông Nậm U và sông Hồng, phía bắc biên giới Việt Nam hiện nay; nhưng đó là cách đọc từ truyện kể, chưa có bằng chứng khảo cổ chỉ đích danh một thung lũng. Hiểu Mường Ôm, Mường Ai là hiểu cách người Thái kể về gốc của mình: một nơi có thật trong ký ức, nửa thật nửa mờ trên bản đồ.
Mường Ôm, Mường Ai trong lời kể
Trong các bản Quắm tố mướng, sau phần trời đất phân chia, câu chuyện dừng lại ở Mường Ôm, Mường Ai: nơi Then (trời) sai người xuống cai quản. Có bản kể Tạo Xuông, Tạo Ngần là em của một vị tạo lớn hơn (tư liệu tiếng Việt ghi là Tạo Tum Hoàng), được cử xuống trông coi đất này. Từ đây, vì đất chật người đông, hai anh em dẫn dân theo dòng sông đi về phía nam tìm ruộng mới.
Một tên gọi khác hay đi kèm là Xíp xoong pắn nả, các tư liệu dịch là "đất mười hai nghìn ruộng". Con số mười hai nghìn ở đây nên hiểu là "rất nhiều ruộng", một cách nói quen thuộc của văn kể Thái, không phải thống kê.
Ba dòng sông của ký ức
Truyện kể Thái gắn quê cũ với những con sông lớn. Người Thái gọi sông Hồng là Nặm Tao, sông Đà là Nặm Te, và Nậm U là một nhánh lớn ở thượng nguồn. Các nhà nghiên cứu dựa vào những tên sông này để định vị vùng quê gốc. Sông Hồng cũng được coi là một trong những con đường các nhóm Thái theo đó đi vào Tây Bắc trong khoảng thế kỷ 11 đến 14, theo nhiều công trình nghiên cứu.
Hai anh em và hai dị bản về người ở lại
Chi tiết đáng chú ý nhất là các bản kể không thống nhất ai ở lại Mường Lò, ai quay về.
| Bản kể thứ nhất | Bản kể thứ hai | |
|---|---|---|
| Người ở lại Mường Lò | Tạo Xuông, cùng con trai là Tạo Lò | Tạo Ngần |
| Người quay về | Tạo Ngần, rồi dẫn một nhóm khác đi theo hướng khác | Tạo Xuông về lại quê cũ |
| Nguồn ghi | Báo chí địa phương vùng Mường Lò dẫn theo Quắm tố mướng | Một số khảo cứu về người Thái Sơn La |
Dị bản như vậy là chuyện thường của truyện kể nhiều đời. Mỗi mường có bản Quắm tố mướng riêng, mỗi dòng họ muốn tổ tiên trực tiếp của mình đứng ở vị trí người khai phá. Khi kể lại, nên nói rõ mình theo bản nào, đừng gộp thành một.
Điểm chung của mọi bản là kết cục: Mường Lò thành đất tổ của người Thái Đen ở Việt Nam, và từ Mường Lò, con cháu tiếp tục đi mở các mường khác, nổi tiếng nhất là cuộc ra đi của Lạng Chượng.
Khau cút: hai anh em trên nóc nhà
Ai đi Tây Bắc sẽ thấy trên hai đầu nóc nhà sàn của người Thái Đen có khau cút: hai thanh gỗ bắt chéo, nhiều nơi chạm hình hoa sen và hai vầng trăng khuyết quay vào nhau. Một cách giải thích được người Mường Lò kể và báo chí địa phương ghi lại: khau cút là lời nhắc nhớ hai anh em Tạo Xuông, Tạo Ngần, người đi kẻ ở, và sự gắn bó giữa con cháu hai nhánh.
Cần biết đây là một lời giải thích dân gian bên cạnh những cách hiểu khác về khau cút (như dấu hiệu nhận biết nhóm Thái, ý nghĩa che chở ngôi nhà). Nó không làm khau cút kém giá trị; ngược lại, nó cho thấy người Thái gửi câu chuyện thiên di vào cả kiến trúc thường ngày.
Đường về của linh hồn
Quê cũ không chỉ là chuyện của người sống. Theo quan niệm truyền thống của người Thái Tây Bắc, linh hồn người mất được đưa về Mường Trời theo một con đường đi ngược lại hành trình của tổ tiên. Ở vùng Mường Lò, người ta chỉ ra thác Tát Huổi Lô và bãi đá gần đó như một chặng của con đường ấy. Đây là bối cảnh văn hoá để hiểu vì sao "quê gốc" có sức nặng như vậy: nó vừa là nơi ra đi, vừa là nơi trở về.
Giới nghiên cứu nói gì về vị trí và thời điểm
- Vị trí: phần lớn đặt Mường Ôm, Mường Ai ở vùng thượng nguồn giữa sông Nậm U và sông Hồng; có tư liệu nói rộng hơn, gắn với vùng các mường Thái ở thượng nguồn sông Mê Kông. Chưa có điểm khảo cổ nào được công nhận là "Mường Ôm" hay "Mường Ai".
- Thời điểm: các nguồn đưa ra khung rất rộng, từ khoảng thế kỷ 7 đến thế kỷ 13 cho các đợt di cư của người Thái vào Tây Bắc; riêng đợt Tạo Xuông, Tạo Ngần thường được ước vào khoảng thế kỷ 11. Con số này ước từ số đời gia phả nên chỉ mang tính gần đúng.
- Nguyên nhân: có ý kiến gắn cuộc ra đi với sức ép từ các cộng đồng khác ở vùng thượng nguồn; có ý kiến nhấn vào nhu cầu ruộng nước. Truyện kể thì nói đơn giản: người đông, đất chật.
Một quê gốc, nhiều cách nhớ
Các nhóm Tai khác nhau trong vùng mỗi nhóm nhớ quê gốc một kiểu. Truyền thuyết Khun Bulom của người Lào lại đặt điểm khởi đầu ở Mường Thèng, tức Mường Thanh (Điện Biên), nơi trong truyện Thái Đen là đích đến của Lạng Chượng. Cùng một thung lũng, với nhóm này là quê gốc, với nhóm kia là đất mới mở. So sánh này cho thấy "quê gốc" trong huyền sử là ký ức của từng cộng đồng, không phải một điểm duy nhất cho mọi người Tai.
Đặt cạnh truyện Kinh, có thể thấy một mô-típ quen: nhiều cộng đồng kể về tổ tiên từ một nơi xa đến, vượt sông, mở đất. Khác biệt là người Thái giữ ký ức đó bằng văn bản chữ Thái và bằng tên người cụ thể của dòng thủ lĩnh.
Góc nhìn hôm nay
- Đi Mường Lò (Nghĩa Lộ, nay thuộc Lào Cai): xem cánh đồng lòng chảo, nhà sàn Thái Đen có khau cút. Hỏi người già về Tạo Xuông, Tạo Ngần, mỗi bản có thể kể một kiểu.
- Đọc: Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam của Cầm Trọng (1978) có phần về nguồn gốc và thiên di; các bản dịch Quắm tố mướng để đọc chính lời kể.
- Xem: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) có mô hình và hiện vật nhà sàn Thái.
- Khi viết, khi kể: nói "theo truyện kể Thái Đen" và "các nhà nghiên cứu đặt ở…", đừng khẳng định chắc chắn vị trí trên bản đồ.
Câu hỏi thường gặp
Mường Ôm, Mường Ai ở đâu?
Theo truyện kể Thái Đen, đó là quê gốc trước khi tổ tiên xuống Mường Lò. Các nhà nghiên cứu thường đặt vùng này ở thượng nguồn, giữa sông Nậm U và sông Hồng, ngoài biên giới Việt Nam hiện nay, nhưng chưa có bằng chứng khảo cổ xác định một nơi cụ thể.
Tạo Xuông và Tạo Ngần là ai?
Đó là hai anh em thủ lĩnh trong truyện kể Thái Đen, dẫn người từ Mường Ôm, Mường Ai xuôi sông xuống khai phá Mường Lò. Các bản kể khác nhau về người ở lại: có bản nói Tạo Xuông ở lại cùng con là Tạo Lò, có bản nói Tạo Xuông quay về.
Khau cút trên nhà sàn Thái có ý nghĩa gì?
Khau cút là hai thanh gỗ bắt chéo trên đầu nóc nhà sàn Thái Đen. Một lời giải thích phổ biến ở Mường Lò cho rằng nó nhắc nhớ hai anh em Tạo Xuông, Tạo Ngần; bên cạnh đó còn có những cách hiểu khác.
Người Thái vào Tây Bắc từ khi nào?
Các nguồn nghiên cứu đưa ra khung từ khoảng thế kỷ 7 đến thế kỷ 13 cho nhiều đợt di cư khác nhau. Đợt Tạo Xuông, Tạo Ngần vào Mường Lò thường được ước vào khoảng thế kỷ 11, dựa trên số đời gia phả.
Xíp xoong pắn nả nghĩa là gì?
Các tư liệu dịch là "đất mười hai nghìn ruộng", một tên gọi gắn với quê cũ trong truyện kể. Con số nên hiểu là cách nói "rất nhiều ruộng" chứ không phải số đo thật.