Quắm tố mướng là gì: sách kể chuyện bản mường của người Thái Đen

Quắm tố mướng (còn viết Quam tô mương, Quám tố mương) nghĩa là "chuyện kể bản mường": loại sách chép tay bằng chữ Thái cổ, ghi gốc tích, gia phả dòng thủ lĩnh và những cuộc dựng mường của người Thái Đen ở Tây Bắc. Nó nửa truyền thuyết, nửa biên niên: phần đầu là thần thoại, phần sau là danh sách các đời tạo mường cùng việc lớn của từng đời. Mỗi mường lớn có bản riêng, nên khi nói "Quắm tố mướng" cần hỏi thêm: bản của mường nào.

Tên gọi: "quắm", "tố", "mướng" nghĩa là gì

Trong tiếng Thái, quắm là lời, chuyện; tố là kể, thuật lại; mướng (mường) là đơn vị cư trú – chính trị lớn gồm nhiều bản, có một dòng họ quý tộc đứng đầu. Ghép lại là "lời kể về mường". Các sách tiếng Việt phiên âm không thống nhất, nên cùng một loại văn bản có thể gặp dưới ba bốn cách viết. Khi tra thư viện, nên thử cả "Quam tô mương" lẫn "Quắm tố mướng".

Đây không phải tên một cuốn sách duy nhất mà là tên một thể loại. Các tư liệu dân tộc học cho biết mỗi mường có bản Quắm tố mướng của mình, ghi sự kiện và gia phả dòng thủ lĩnh (tạo, phìa), được giữ và chép lại từ đời này sang đời khác. Có bản ghi tới trên bốn mươi đời thủ lĩnh.

Bên trong một bản Quắm tố mướng có gì

Các nhà nghiên cứu nhận thấy phần mở đầu và giai đoạn trước khoảng thế kỷ 12 trong các bản gần như giống nhau, còn phần sau thì mỗi mường một khác. Có thể chia nội dung thành ba lớp:

1. Lớp thần thoại. Trời đất phân chia, con người sinh ra, Then (trời) sai người xuống cai quản đất. Lớp này có những mô-típ chung của cả vùng như quả bầu sinh ra các tộc người (truyện này nhiều nơi đã kể kỹ; ở đây chỉ cần biết nó đứng ở đầu sách).
2. Lớp thiên di. Hai anh em Tạo Xuông, Tạo Ngần rời Mường Ôm, Mường Ai, theo dòng sông đi xuống, khai phá Mường Lò. Con cháu chia nhau đi mở các mường khác, nổi bật là cuộc ra đi của Lạng Chượng về phía sông Đà và Mường Thanh.
3. Lớp biên niên. Danh sách các đời tạo mường, ai nối ai, ai lấy vợ ở mường nào, mường nào quy phục mường nào, những lần đánh nhau và giảng hoà. Càng về sau, giọng kể càng gần với ghi chép sự việc.

Văn bản phần lớn viết theo lối văn vần, xen những đoạn mộc mạc như lời nói thường. Điều này cho thấy nó vốn để đọc to: người giữ sách đọc trước cộng đồng, chứ không chỉ để cất trong rương.

Một câu nói đáng nhớ

Khi kể vì sao Lạng Chượng phải ra đi, các bản dịch hay dẫn ý: con út không có ngựa, con út không có mường. Câu ấy tóm gọn luật chia đất của dòng quý tộc: đất đã chia hết cho các anh, người em út muốn có mường thì phải tự đi mở. Cả một chuỗi cuộc chinh phục về sau bắt đầu từ một chuyện rất đời thường là chia gia tài.

Ai viết, ai giữ và đọc vào lúc nào

Không ai ký tên dưới Quắm tố mướng. Một số nhà nghiên cứu người Thái, trong đó có Cầm Trọng, cho rằng người khởi thảo có thể là các mo mường: những người thông chữ, thuộc gia phả, làm việc nghi lễ và cố vấn cho dòng tạo. Sách được chép lại nhiều lần; mỗi lần chép, người chép có thể thêm đời mới, sửa một chi tiết, bỏ một đoạn. Vì thế hai bản cùng tên có khi lệch nhau đáng kể.

Ở xã hội Thái cũ, việc đọc kể gia phả mường gắn với những dịp lớn của cả mường. Ở đây chỉ nhắc như bối cảnh: văn bản sống nhờ được đọc lên trước đông người, và chính vì thế nó mang chức năng chính trị, nhắc mọi người nhớ dòng họ nào có quyền cai quản đất này.

Những bản và bản dịch nên biết

Bảng dưới gom các tư liệu thường được dẫn khi nói về Quắm tố mướng. Năm xuất bản chỉ ghi khi đã đối chiếu được.

Khi trích dẫn, nên ghi rõ "theo bản Mường…" hoặc "theo bản do… giới thiệu". Gộp chi tiết của nhiều bản rồi trình bày như một bản duy nhất là lỗi hay gặp nhất trên mạng.

Quắm tố mướng có phải là sử không

Có và không. Đây là chỗ cần đọc tỉnh táo.

Phần có thể đối chiếu

Các đời thủ lĩnh gần về sau, tên mường, quan hệ hôn nhân giữa các dòng họ, những lần mường Thái quy phục hoặc chống lại triều đình dưới xuôi: nhiều chi tiết có thể đặt cạnh sử Việt để soi. Ví dụ, sử Việt chép về một thế lực ở vùng sông Đà gọi là Ngưu Hống; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là cách người Việt ghi tên một mường Thái lớn, nhưng việc đồng nhất này vẫn là một cách diễn giải, chưa phải kết luận chung.

Phần không nên đọc như sử

Các con số đời người rất dài, những chi tiết Then sai người xuống trần, những trận đánh có phép lạ thuộc về lớp truyền thuyết. Niên đại "khoảng thế kỷ 11" cho thời Tạo Xuông, Tạo Ngần là con số các nhà nghiên cứu ước tính từ gia phả, không phải năm ghi trong văn bản theo lịch hiện đại. Các học giả cũng còn bàn khá nhiều về thời điểm người Thái có mặt ở Tây Bắc; nhiều nguồn đưa khung rộng từ khoảng thế kỷ 7 đến thế kỷ 13.

Đặt cạnh các văn bản Thái khác

Người Thái có cả một hệ văn bản kể lịch sử. Phân biệt cho khỏi nhầm:

• Quắm tố mướng: chuyện kể và gia phả của một mường, giọng biên niên.
• Táy pú xấc: thiên kể bằng thơ về các cuộc chinh chiến của cha ông, tập trung vào giai đoạn từ Tạo Xuông, Tạo Ngần tới Lạng Chượng.
• Quắm phanh mướng (phanh mương): diễn ca lịch sử, có loại nhỏ kể một sự kiện, loại lớn kể dài; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng xuất hiện muộn hơn.
• Truyện thơ như Tiễn dặn người yêu: văn chương tình yêu – thân phận, không phải sử mường.

So với sử Việt, có thể hình dung Quắm tố mướng giống một cuốn gia phả dòng họ có phần "ngoại kỷ" thần thoại ở đầu, hơn là một bộ chính sử triều đình.

Góc nhìn hôm nay: đọc ở đâu, xem ở đâu

• Bảo tàng tỉnh Sơn La (thành phố Sơn La): nơi giới thiệu nhiều hiện vật và văn bản chữ Thái; hỏi trước nếu muốn xem tư liệu không trưng bày.
• Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội): phần trưng bày người Thái giúp hình dung nhà sàn, khau cút, đồ dùng của dòng quý tộc mường.
• Thung lũng Mường Lò (Nghĩa Lộ, nay thuộc Lào Cai) và Mường Muổi (Thuận Châu, Sơn La): hai nơi Quắm tố mướng nhắc nhiều nhất.
• Muốn đọc, bắt đầu bằng cuốn của Cầm Trọng để hiểu bối cảnh xã hội, rồi mới đọc bản dịch Quắm tố mướng; đọc ngược lại dễ lạc giữa tên người, tên mường.

Bài học rút ra: một cộng đồng không có triều đình viết sử vẫn có cách giữ ký ức của riêng mình. Quắm tố mướng là ký ức đó, được viết từ góc nhìn của dòng thủ lĩnh, nên khi đọc cũng nên tự hỏi: người dân thường, người Xá, người Khơ Mú sống trên đất ấy trước khi người Thái đến được kể như thế nào.