Chữ Nôm Tày là thứ chữ người Tày dựa trên chữ Hán và chữ Nôm của người Kinh để ghi tiếng nói của mình, và truyện thơ là một trong những thể loại được ghi bằng nó nhiều nhất. Một trang trong bản chép tay truyện thơ Lưu Đài (ký hiệu ST.2241, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, chép năm 1933) cho thấy rõ cách ghi ấy: khoảng hai phần ba số chữ mượn chữ Hán, hơn một phần tư là chữ Nôm Tày tự tạo, phần nhỏ còn lại mượn chữ Nôm Kinh. Hiểu cấu tạo này là hiểu vì sao truyện thơ Tày còn sống tới hôm nay.
Lưu Đài: một văn bản, không phải một bản tóm tắt
Bản chép tay mang nhan đề Lưu Đài (劉臺) hiện lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm với ký hiệu ST.2241. Theo khảo sát công bố trên Tạp chí Hán Nôm (số 4, 2025) của Nguyễn Văn Tuân, văn bản dày 142 trang, do một người tên Nông Trung Sĩ sao chép vào năm Bảo Đại thứ 8, tức năm 1933.
Tư liệu phổ thông hiện chưa có bản tóm tắt cốt truyện Lưu Đài đủ tin cậy, nên bài này không kể lại câu chuyện. Thay vào đó, Lưu Đài được dùng đúng như cách các nhà văn bản học dùng nó: một mẫu vật để xem người Tày đã viết truyện thơ ra chữ như thế nào. Ai cần nội dung, nên tìm bản phiên âm, dịch nghĩa trong các bộ tổng tập truyện thơ Nôm Tày đã in.
Đếm chữ trên một trang Lưu Đài
Nhà nghiên cứu chọn trang 103 của bản ST.2241 và đếm từng lượt chữ:
| Loại chữ | Số lượt | Tỷ lệ |
|---|---|---|
| Chữ mượn chữ Hán | 108 | 67,5% |
| Chữ Nôm Tày tự tạo | 44 | 27,5% |
| Chữ mượn chữ Nôm của người Kinh | 8 | 5,0% |
| Tổng | 160 | 100% |
Trong mười văn bản truyện thơ Nôm Tày được khảo sát cùng đợt, trang Lưu Đài có tỷ lệ chữ tự tạo cao nhất (27,5%). Những chữ tự tạo trên trang này ghi các từ thuần Tày rất đời thường: mừa (về), nưa (trên), au (lấy), khửn (lên), thâng (đến), slửa (áo), bửa (bướm), cừn (đêm), lồm (gió), ngù (rắn), noọng (em), moóc (sương mù)… Chỉ nhìn danh sách đã thấy một câu chuyện đầy gió, đêm, sương, có cả rắn và bướm.
Chữ Nôm Tày được làm ra thế nào
Người Tày không có bộ chữ riêng xa lạ hoàn toàn với chữ Hán. Họ dùng chính chất liệu chữ Hán — tự dạng, âm đọc, cách ghép — để ghi tiếng Tày, và mượn thêm cả chữ Nôm của người Kinh. Các nhà nghiên cứu đã phân loại theo nhiều cách, nhưng có thể gom thành ba nhóm dễ hiểu:
1. Mượn chữ Hán
Có khi mượn trọn cả hình, âm, nghĩa: chữ 百官 "bách quan" trong một câu kể vua sai bách quan chư tướng, đọc và hiểu y như trong văn bản Hán. Có khi chỉ mượn hình và âm mà gán nghĩa Tày: chữ 他, Hán Việt đọc "tha" nghĩa là "khác", sang văn bản Tày vẫn đọc "tha" nhưng mang nghĩa "mắt". Đọc chữ Nôm Tày vì thế không thể chỉ dựa vào vốn chữ Hán; phải biết tiếng Tày.
2. Mượn chữ Nôm của người Kinh
Những chữ như "vua", "lá", "nghìn", "chùa", "suối" được lấy từ chữ Nôm Việt. Tỷ lệ nhóm này thấp, từ khoảng 1,3% đến 8,4% trên các trang được khảo sát.
3. Chữ tự tạo
Đây là phần sáng tạo riêng của người Tày: ghép bộ chỉ nghĩa với chữ chỉ âm, thêm dấu phụ vào chữ Hán có âm na ná tiếng Tày, viết tắt bớt nét, hoặc lồng hai chữ vào nhau. Những chữ ghi bjoóc (hoa), nặm (nước), rườn (nhà), pây (đi) thuộc nhóm này.
Mười bản truyện thơ, một quy luật
Ngoài Lưu Đài, khảo sát năm 2025 còn chọn ngẫu nhiên chín văn bản khác: Đình Quân, Đình Chi, Quảng Tân, Kim Quế (còn gọi Chúa Ba), Lương Quân, Lưu Nhân, Quang Vũ, Minh Nga, Tống Trân. Kết quả gom lại:
| Loại chữ | Tỷ lệ thấp nhất | Tỷ lệ cao nhất |
|---|---|---|
| Mượn chữ Hán | 66,7% | 81,4% |
| Nôm Tày tự tạo | 12,9% | 27,5% (Lưu Đài) |
| Mượn chữ Nôm Kinh | 1,3% | 8,4% |
Điều đáng chú ý: tỷ lệ này không phụ thuộc năm chép. So các bản có ghi năm chép, từ đầu những năm 1920 tới năm 1937, không thấy chữ tự tạo tăng hay giảm theo thời gian. Nhà nghiên cứu cho rằng cách dùng chữ phụ thuộc vào lời văn và chủ đề từng truyện. Truyện nào gần tiếng nói đời thường hơn thì nhiều chữ tự tạo hơn.
Ai chép, chép khi nào
Các văn bản truyện thơ Nôm Tày được khảo sát đều là bản viết tay, và không hiếm bản ghi tên người chép. Trong mười bản khảo sát, năm bản có ghi năm sao chép, rơi vào khoảng 1921–1937:
- Minh Nga (ST.2224): người có tên hiệu Sầm Quang Ngọc chép năm 1921.
- Quảng Tân (ST.2229): Hoàng Ngọc Chương chép năm 1924.
- Lưu Đài (ST.2241): Nông Trung Sĩ chép năm 1933.
- Tống Trân (ST.2172): chép năm 1933, người chép ghi tên hiệu.
- Quang Vũ (ST.2233): Hoàng Quảng Lợi chép năm 1937.
Năm chép không phải năm sáng tác. Một truyện thơ có thể đã được hát kể và chép đi chép lại nhiều đời trước bản còn sót lại. Một nửa số bản trong đợt khảo sát bị rách mất trang đầu hoặc trang cuối — dấu vết của việc sách được dùng thật, đọc thật trong nhà.
Truyện thơ Nôm Tày: kho lớn cỡ nào
| Công trình | Con số |
|---|---|
| Lục Văn Pảo, Các dân tộc Tày – Nùng ở Việt Nam (1992) | Danh mục 47 đơn vị tác phẩm lưu ở Viện Dân tộc học |
| Hoàng Triều Ân, Truyện thơ Nôm Tày, tập 1 (1994) | 29 tác phẩm |
| Viện Nghiên cứu Hán Nôm (theo thư mục) | 82 văn bản, 28 tác phẩm; 25 tác phẩm đã được phiên âm, dịch, chú thích trong bộ Tổng tập truyện thơ Nôm các dân tộc thiểu số Việt Nam (25 tập, Trịnh Khắc Mạnh chủ trì) |
| Đối chiếu ba nguồn, bỏ trùng | Khoảng 55 tác phẩm, và có thể còn nhiều hơn |
Khảo sát cũng nhận xét người Tày có khối lượng truyện thơ Nôm nhiều hơn các dân tộc khác như Nùng, Dao, Thái, Cao Lan. Ngoài truyện thơ, chữ Nôm Tày còn ghi các bài lượn, phong slư (thư tình bằng thơ) và nhiều sáng tác dân gian khác.
Những người đã giải mã chữ Nôm Tày
- Nguyễn Văn Huyên (1941): công trình về hát đám cưới của người Tày vùng Lạng Sơn, Cao Bằng, in ở Trường Viễn Đông Bác cổ, có phần bàn về chữ Nôm Tày.
- Đào Duy Anh (1975): trong Chữ Nôm: nguồn gốc, cấu tạo, diễn biến, có mục riêng tìm hiểu chữ Nôm Tày.
- Hoàng Hựu (1983), Lã Văn Lô – Hà Văn Thư (1984), Cung Văn Lược (luận án 1992): các cách phân loại cấu tạo chữ.
- Hoàng Triều Ân chủ biên Từ điển chữ Nôm Tày (Khoa học Xã hội, 2003), giới thiệu hơn một nghìn chữ với âm đọc theo vùng Cao Bằng.
Góc nhìn hôm nay
- Muốn đọc truyện: tìm bộ Tổng tập truyện thơ Nôm các dân tộc thiểu số Việt Nam ở thư viện lớn; bản phiên âm – dịch nghĩa đi kèm chữ gốc giúp thấy tận mắt cách ghi chữ.
- Muốn học chữ: Từ điển chữ Nôm Tày (2003) là điểm xuất phát; lưu ý âm đọc trong đó theo vùng Cao Bằng.
- Muốn xem văn bản: Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội) lưu các bản chép tay như ST.2241 Lưu Đài; việc tra cứu theo quy định của thư viện Viện.
- Một bài học chung: chữ Nôm Tày không phải "chữ Hán viết sai". Đó là một hệ chữ có quy tắc, sinh ra từ nhu cầu ghi lại chính tiếng nói của mình — và truyện thơ là lý do lớn để người Tày giữ nó.
Câu hỏi thường gặp
Chữ Nôm Tày là gì?
Chữ Nôm Tày là hệ chữ người Tày dùng để ghi tiếng Tày, dựa trên chữ Hán và mượn thêm chữ Nôm của người Kinh, kèm những chữ tự tạo. Nó được dùng để chép truyện thơ, bài lượn, phong slư và nhiều sáng tác dân gian.
Truyện thơ Lưu Đài được lưu ở đâu?
Bản chép tay Lưu Đài mang ký hiệu ST.2241, lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm ở Hà Nội. Văn bản dày 142 trang, do Nông Trung Sĩ chép năm 1933 (Bảo Đại thứ 8).
Trong truyện thơ Nôm Tày, chữ mượn Hán chiếm bao nhiêu?
Theo khảo sát mười văn bản trên Tạp chí Hán Nôm năm 2025, chữ mượn Hán chiếm khoảng 66,7% đến 81,4% mỗi trang. Chữ Nôm Tày tự tạo chiếm 12,9% đến 27,5%, chữ mượn Nôm Kinh từ 1,3% đến 8,4%.
Có bao nhiêu truyện thơ Nôm Tày?
Các công trình đếm khác nhau: 47 (Lục Văn Pảo), 29 (Hoàng Triều Ân, 1994), 28 tác phẩm với 82 văn bản ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Gộp ba nguồn, bỏ trùng thì được khoảng 55 tác phẩm, và có thể còn nhiều hơn.
Đọc chữ Nôm Tày có cần biết chữ Hán không?
Biết chữ Hán giúp nhận mặt chữ, nhưng chưa đủ. Nhiều chữ Hán được mượn chỉ để ghi âm, mang nghĩa Tày khác hẳn, như chữ đọc "tha" mang nghĩa "mắt". Người đọc cần biết tiếng Tày và nên dùng Từ điển chữ Nôm Tày.
