Mường Thanh là gì: tên đất Điện Biên trong truyện kể người Thái

Mường Thanh là tên người Thái gọi vùng lòng chảo Điện Biên, nay thuộc tỉnh Điện Biên. Cách giải thích phổ biến cho rằng "Thanh" là đọc chệch từ "Then", nghĩa là trời, nên Mường Thanh là "mường Trời". Cái tên Điện Biên thì có sau, do triều Nguyễn đặt năm 1841. Trong truyện kể của người Thái và cả người Lào, vùng đất này hiện lên như một nơi gốc gác, nơi các thủ lĩnh mở mường và tỏa đi.

Mường Thanh ở đâu

Mường Thanh là cánh đồng lòng chảo lớn nhất vùng Tây Bắc, nằm dọc sông Nậm Rốm, bao quanh bởi núi. Lòng chảo dài khoảng hai mươi cây số, rộng vài cây số, đất phẳng, nước nhiều, rất hợp trồng lúa. Ngày nay, thành phố Điện Biên Phủ và các xã quanh đó nằm trên vùng đất này.

Người Thái Tây Bắc có câu truyền miệng xếp hạng các cánh đồng lớn: "Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc". Thanh là Mường Thanh (Điện Biên), Lò là Mường Lò (vùng Nghĩa Lộ, nay thuộc Lào Cai), Than là Mường Than (Lai Châu), Tấc là Mường Tấc (vùng Phù Yên, Sơn La). Câu này cho thấy Mường Thanh đứng đầu cả về độ rộng lẫn vai trò trong trí nhớ của người Thái.

"Mường" và "Thanh": đọc nghĩa từng chữ

Mường

Trong tiếng Thái, "mường" chỉ một vùng đất có tổ chức: một hoặc nhiều thung lũng, nhiều bản, dưới quyền một dòng họ quý tộc đứng đầu. Mường vừa là địa danh vừa là đơn vị xã hội. Vì thế khi nói "Mường Thanh", người Thái không chỉ nói tới cánh đồng mà nói tới cả một cộng đồng từng có tổ chức riêng.

Thanh, Then, Thèng

Cách giải thích quen thuộc nhất: "Thanh" bắt nguồn từ "Then", từ chỉ trời hoặc các đấng ở trời trong tiếng Thái, Tày. Mường Thanh khi đó là "mường Trời", một cái tên đầy tự hào cho cánh đồng màu mỡ nhất. Người Lào gọi vùng này là Mường Thèng (Muang Thaeng), một cách đọc gần với "Then". Đây là giải thích được chấp nhận rộng rãi trong sách giới thiệu, nhưng vẫn là giải thích về từ nguyên, nên ghi "thường được hiểu là".

Cần phân biệt: "Mường Then" trong thần thoại Tày – Nùng là cõi trời nơi các vị thần ở, một chủ đề thần thoại riêng (đã có bài ở trang khác trong hệ). Mường Thanh ở Điện Biên là một vùng đất thật trên mặt đất. Cái tên chỉ mượn chữ "trời" để nói sự trù phú.

Mường Thanh trong truyện kể người Thái

Người Thái Đen có những bản chép tay kể chuyện lập mường, như Quắm tố mướng (kể chuyện bản mường), ghi lại các đời thủ lĩnh, các cuộc thiên di và việc mở các mường lớn ở Tây Bắc. Trong những bản kể này, Mường Thanh là một trong các mường quan trọng.

Truyền thuyết Thái thường gắn việc mở Mường Thanh với thủ lĩnh Lạng Chượng, người được kể là đã dẫn dân tới, đánh đuổi các thế lực cũ và lập mường trên cánh đồng này. Câu chuyện về Lạng Chượng là truyện kể lập mường, có bài riêng trong danh mục Huyền sử lập bản mường, nên ở đây chỉ nhắc để thấy cái tên đất luôn đi kèm với người mở đất.

Các bản kể không thống nhất về niên đại và chi tiết. Một số nhà nghiên cứu cố gắng đối chiếu với sử liệu để ước đoán thời điểm, nhưng không có con số được đồng thuận. Người đọc nên giữ ở mức: theo truyền thuyết Thái, Mường Thanh được mở bởi các thủ lĩnh Thái từ nhiều thế kỷ trước.

Mường Thanh trong truyện kể người Lào

Đây là chi tiết thú vị mà ít người Việt biết. Trong truyền thuyết lập quốc của người Lào về Khun Bulom (Khun Borom), vị thủ lĩnh từ trời xuống cai quản vùng đất, rồi chia cho các con đi mở các mường. Nơi Khun Bulom ngự thường được nhiều nhà nghiên cứu đồng nhất với Mường Thèng, tức vùng Điện Biên. Sự đồng nhất này là cách hiểu phổ biến, không phải điều được chứng minh bằng khảo cổ. Truyền thuyết Khun Bulom có bài riêng trong danh mục Huyền sử lập quốc châu Á của wiki này.

Chi tiết này cho thấy Mường Thanh không chỉ là một cánh đồng Việt Nam mà là một điểm mốc trong trí nhớ chung của các cư dân nói tiếng Tày – Thái vùng thượng Lào và Tây Bắc.

Từ Mường Thanh tới Điện Biên: lớp tên do sử sách đặt

Tên Điện Biên được hiểu theo chữ Hán là "vững vùng biên", phản ánh cách nhìn của triều đình về một vùng đất xa. Trước đó, ở thế kỷ 18, thủ lĩnh khởi nghĩa Hoàng Công Chất từng đóng ở Mường Thanh, xây thành Bản Phủ, di tích còn tới nay. Như vậy một vùng đất mang nhiều lớp tên: lớp tên của người Thái, lớp tên trong truyền thuyết Lào, lớp tên của triều đình. Mỗi lớp kể một câu chuyện khác về cùng một cánh đồng.

Nậm Rốm và mương phai: cái tên sống nhờ nước

Một cánh đồng chỉ thành "mường Trời" khi có nước. Người Thái nổi tiếng với hệ thống mương phai: phai là đập nhỏ chắn suối để nâng mực nước, mương dẫn nước về ruộng, lái là đường dẫn nhỏ vào từng thửa. Câu nói quen của người Thái về kỹ thuật này thường được nhắc là "mương, phai, lái, lìn". Ở Mường Thanh, nguồn nước chính là sông Nậm Rốm chảy dọc lòng chảo. Nhìn theo cách này, tên gọi đất và tên gọi sông đi liền nhau: Nậm Rốm nuôi Mường Thanh, và tên Mường Thanh ghi lại niềm tự hào về một vùng ruộng được nuôi đủ nước. Đây là cách đọc địa danh qua đời sống, không cần đến truyện thần kỳ mà vẫn hiểu được vì sao người Thái quý vùng đất này đến vậy.

Góc nhìn hôm nay: đến Mường Thanh nhìn gì

• Nhìn toàn cảnh lòng chảo. Từ các đồi ven thành phố, nhìn xuống cánh đồng, nhất là mùa lúa chín, để hiểu câu "nhất Thanh".
• Thành Bản Phủ. Di tích gắn với Hoàng Công Chất, cách trung tâm thành phố không xa, cho thấy lớp lịch sử thế kỷ 18 của vùng.
• Bản Thái ven sông Nậm Rốm. Nhà sàn, ruộng nước, mương phai. Đây là nơi tốt để nghe người Thái kể về các mường.
• Bảo tàng tỉnh Điện Biên. Có phần về các dân tộc Thái, Khơ Mú, H'Mông và lịch sử vùng đất.
• Đọc thêm. Bản dịch và giới thiệu Quắm tố mướng trong các công trình về người Thái ở Tây Bắc của Cầm Trọng, Đặng Nghiêm Vạn và cộng sự; các tuyển tập văn học dân gian Thái.

Một mẹo mang về: thấy chữ "Mường" đứng đầu một địa danh Tây Bắc, gần như chắc chắn đó là tên do người Thái đặt cho một thung lũng có tổ chức. Mường Lay, Mường Tè, Mường Nhé, Mường Lò, Mường La đều vậy.