Thác Pongour ở Lâm Đồng gắn với chuyện kể về nàng Ka Nai, một người phụ nữ Cơ Ho đứng đầu buôn làng, thuần phục được những con tê giác hung dữ để khai phá đất đai. Khi nàng mất, theo bản kể phổ biến, nàng nằm xuống thành dòng thác, còn bầy tê giác hoá thành những bậc đá. Tên Pongour thường được giải thích là liên quan tới tê giác, nhưng cách giải thích này chủ yếu đến từ các bản kể gần đây, chưa có nguồn sưu tầm cũ được dẫn rõ.
Thác Pongour nằm ở đâu, trông như thế nào
Thác Pongour nằm trên dòng Đa Nhim, thuộc vùng Đức Trọng cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng, cách Đà Lạt khoảng năm mươi cây số về phía nam theo đường bộ. Thác không cao vọt như nhiều thác núi khác. Cái đặc biệt là bề ngang: nước trải ra trên một vách đá rộng, đổ qua nhiều bậc đá xếp lớp. Các tài liệu giới thiệu thường ghi thác cao khoảng bốn mươi mét, mặt thác rộng hơn trăm mét; con số thay đổi theo cách đo và theo mùa.
Nhìn mùa nào cũng khác. Mùa mưa nước đục và dữ, phủ gần kín các bậc. Mùa khô nước trong, tách thành nhiều dải nhỏ, lộ rõ các bậc đá như bậc thang. Chính những bậc đá này là "nhân vật" trong chuyện kể.
Người ta hay truyền rằng thác từng được gọi là "Nam thiên đệ nhất thác", danh xưng gắn với thời vua Bảo Đại. Đây là lời truyền miệng phổ biến trong giới thiệu du lịch, chưa thấy văn bản gốc nào được dẫn cụ thể, nên chỉ nên kể như một giai thoại.
Sự tích nàng Ka Nai: bản kể hay gặp
Bản kể dễ tìm nhất, có trong sách du lịch Lâm Đồng, báo địa phương và lời thuyết minh tại thác, có cốt truyện như sau.
- Ngày xưa, vùng đất quanh thác là rừng rậm, thú dữ nhiều. Có một người phụ nữ tên Ka Nai (có nơi viết Kanai), xinh đẹp, giỏi giang, được dân làng tôn làm người đứng đầu.
- Ka Nai thuần phục được bốn con tê giác hung dữ. Nàng dùng sức của chúng để phá rừng, mở đất làm rẫy, đưa dân làng tới sống no đủ.
- Đến một ngày, nàng mất. Nhiều bản đặt thời điểm vào đêm trăng rằm đầu năm.
- Nơi nàng nằm xuống, nước chảy thành dòng thác. Bốn con tê giác ở lại bên chủ, hoá đá thành các bậc đá của thác.
- Từ đó dân làng gọi thác bằng một cái tên gắn với tê giác, đọc ra là Pongour.
Các dị bản cần biết
Có bản nói Ka Nai là con gái tù trưởng, có bản nói chính nàng là người đứng đầu. Số con tê giác thường là bốn, nhưng cũng có bản chỉ nói "bầy tê giác". Có bản kể nàng hoá thành dòng thác, có bản chỉ nói thác hiện ra sau khi nàng mất, còn tê giác thì hoá đá. Về nghĩa của chữ Pongour, có bản giải là "bốn con tê giác", có bản giải là "sừng tê giác". Những chỗ lệch này cho thấy truyện vẫn đang sống trong lời kể, chưa đông cứng thành một văn bản.
| Yếu tố | Bản phổ biến | Biến thể |
|---|---|---|
| Ka Nai là ai | Nữ thủ lĩnh buôn làng | Con gái tù trưởng |
| Con vật | Bốn con tê giác | Bầy tê giác, không nêu số |
| Kết thúc | Nàng thành thác, tê giác thành bậc đá | Chỉ tê giác hoá đá |
| Nghĩa tên Pongour | Bốn con tê giác | Sừng tê giác |
Chuyện kể này có từ nguồn nào
Thành thật mà nói, bản kể về Ka Nai hiện dễ tìm chủ yếu là bản xuất hiện trong tài liệu du lịch và báo chí từ cuối thế kỷ 20 trở lại đây. Chưa thấy một bản sưu tầm sớm được dẫn rộng rãi kèm tên người kể, năm ghi và tiếng gốc. Điều này khác với các sử thi Tây Nguyên trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên, nơi mỗi tác phẩm có ghi rõ nghệ nhân, nơi ghi âm, người dịch.
Cũng cần cẩn trọng với lời giải nghĩa tên thác. Việc tách "Pongour" ra thành "bốn" và "tê giác" là cách giải thích lan truyền rộng, nhưng chưa có công trình ngôn ngữ học nào được dẫn phổ biến xác nhận. Người viết giới thiệu nên ghi "thường được giải thích là" thay vì khẳng định chắc chắn.
Điều có thể nói chắc hơn là bối cảnh: tê giác từng có ở rừng Nam Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Tê giác Java (một sừng) sống ở vùng Cát Tiên đến đầu thế kỷ 21, cá thể cuối cùng được ghi nhận chết năm 2010. Cho nên hình ảnh tê giác trong truyện kể không phải chi tiết xa lạ với vùng đất, dù không thể dùng truyện để suy ra lịch sử loài vật.
Đọc truyện Ka Nai như thế nào cho đúng
Một truyện về người khai phá
Khác với nhiều truyện địa danh xoay quanh chuyện tình hay sự chờ đợi, truyện Ka Nai là truyện về công lao khai phá. Nhân vật chính không phải nạn nhân của số phận mà là người làm chủ: thuần phục thú dữ, mở rẫy, nuôi sống cộng đồng. Thác nước, trong cách hiểu này, là dấu tích người ta để lại để nhớ ơn người mở đất.
Vai trò người phụ nữ
Người Cơ Ho theo chế độ mẫu hệ, nhà cửa và tài sản theo dòng mẹ. Nhiều người kể lại truyện Ka Nai nhấn vào hình ảnh người phụ nữ đứng đầu như một cách nói về truyền thống này. Đây là cách đọc hợp lý, nhưng vẫn là cách đọc của người hôm nay, không nên trình bày như "ý nghĩa gốc" của truyện.
Đá, nước và con vật
Mô-típ con vật hoá đá thành một phần cảnh quan có ở rất nhiều nơi. Ở thác Pongour, nó khớp với hình dáng thật: những bậc đá to, tròn, xếp lớp, nhìn từ xa giống lưng con vật lớn. Truyện chọn đúng thứ người ta nhìn thấy để kể, đó là điểm làm truyện dễ nhớ.
Địa chất thật của thác: tách ra khỏi truyện
Về địa chất, các thác bậc kiểu Pongour hình thành khi dòng sông chảy qua các lớp đá có độ cứng khác nhau. Lớp mềm bị bào mòn nhanh, lớp cứng còn lại thành gờ, lâu dần thành bậc. Vùng cao nguyên Nam Tây Nguyên có nền đá bazan và các loại đá cổ hơn xen kẽ, nên thác bậc khá phổ biến. Đây là giải thích khoa học chung cho kiểu thác bậc, không phải kết quả khảo sát riêng ở Pongour. Truyện Ka Nai và giải thích địa chất trả lời hai câu hỏi khác nhau: một bên là "vì sao người ta nhớ nơi này", một bên là "nơi này hình thành ra sao".
Góc nhìn hôm nay: đi thác Pongour
- Chọn mùa. Mùa khô (khoảng cuối năm đến đầu năm sau) nước trong, nhìn rõ các bậc đá, hợp để hình dung chuyện tê giác hoá đá. Mùa mưa thác hùng vĩ hơn nhưng nước đục và đường trơn.
- Lễ hội. Ở thác có tổ chức lễ hội, thường quanh rằm tháng Giêng theo lịch địa phương. Thời gian cụ thể nên hỏi chính quyền hoặc đơn vị quản lý khu du lịch trước khi đi.
- An toàn. Đá ở chân thác trơn và nước lên nhanh sau mưa ở thượng nguồn. Không xuống tắm ở chỗ nước xiết.
- Đọc thêm. Các tuyển tập truyện cổ dân tộc Tây Nguyên của Viện Nghiên cứu Văn hoá; tư liệu ở Bảo tàng Lâm Đồng tại Đà Lạt về văn hoá người Cơ Ho.
- Kể lại cho đúng. Khi giới thiệu cho người khác, nói "theo chuyện kể phổ biến ở địa phương" và nhắc rằng có nhiều dị bản. Đó là cách tôn trọng cả truyện lẫn người nghe.
Câu hỏi thường gặp
Thác Pongour ở đâu?
Thác Pongour nằm trên dòng Đa Nhim, vùng Đức Trọng cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng, cách Đà Lạt khoảng năm mươi cây số theo đường bộ. Thác nổi tiếng vì mặt nước rộng đổ qua nhiều bậc đá.
Nàng Ka Nai là ai?
Ka Nai là nhân vật trong chuyện kể của người Cơ Ho về thác Pongour, một người phụ nữ đứng đầu buôn làng, thuần phục bốn con tê giác để khai phá đất. Khi nàng mất, theo bản kể phổ biến, tê giác hoá đá thành bậc thác.
Pongour nghĩa là gì?
Tên thác thường được giải thích là "bốn con tê giác" hoặc "sừng tê giác", gắn với chuyện Ka Nai. Đây là cách giải thích lan truyền rộng, chưa có công trình ngôn ngữ học được dẫn phổ biến xác nhận.
Sự tích thác Pongour có từ bao giờ?
Không xác định được. Các bản dễ tìm hiện nay chủ yếu xuất hiện trong tài liệu du lịch và báo chí từ cuối thế kỷ 20, chưa thấy bản sưu tầm sớm ghi rõ người kể và năm ghi.
Nên đi thác Pongour mùa nào?
Mùa khô nước trong, thấy rõ các bậc đá; mùa mưa nước nhiều và đục hơn. Lễ hội ở thác thường tổ chức quanh rằm tháng Giêng, nên hỏi lịch cụ thể trước khi đi.
