Thác Bản Giốc ở Cao Bằng là thác nước nổi tiếng nhất vùng người Tày, nhưng khác với nhiều danh thắng, nó không có một sự tích cổ được sưu tầm và in rộng rãi giải thích cái tên. Những gì người Tày quanh thác kể là chuyện về bản làng, về hang hổ Ngườm Ngao gần đó, về dòng Quây Sơn nuôi ruộng lúa. Các "truyền thuyết tiên nữ" gắn với thác đọc được trên mạng phần lớn là bản kể du lịch gần đây. Bài này giúp tách các lớp đó ra.
Thác Bản Giốc ở đâu, ra sao
Thác Bản Giốc nằm trên sông Quây Sơn, vùng Trùng Khánh cũ, nay thuộc tỉnh Cao Bằng, cách trung tâm tỉnh khoảng tám, chín chục cây số đường núi. Dòng sông chảy qua một bậc địa hình rồi đổ xuống thành nhiều dải, chia làm các tầng. Các tài liệu giới thiệu thường ghi thác cao khoảng ba mươi mét, cả hệ thác trải rộng chừng ba trăm mét; số liệu tuỳ cách đo và tuỳ mùa nước.
Cảnh quanh thác là thung lũng đá vôi điển hình của Cao Bằng: núi đá dựng đứng, đồng lúa nằm gọn trong lòng chảo, sông nước xanh lục. Mùa lúa chín (thường khoảng tháng Chín, tháng Mười) và mùa nước lớn là hai thời điểm thác đẹp nhất trong mắt người địa phương.
Cái tên Bản Giốc nghĩa là gì
"Bản" trong tiếng Tày là làng. Đây là thành tố địa danh rất phổ biến ở miền núi phía Bắc: Bản Lác, Bản Hồ, Bản Phủ… "Giốc" thì không có cách giải thích thống nhất. Cách hiểu thường gặp là thác được gọi theo tên một bản ở gần, tức là tên làng có trước, tên thác có sau. Một số bài viết đưa ra giải thích nghĩa của chữ "Giốc", nhưng chưa có công trình ngôn ngữ học được dẫn rộng rãi xác nhận, nên tốt nhất dừng ở mức: Bản Giốc là tên gọi theo bản làng của người Tày.
Kiểu đặt tên thác theo bản làng như vậy cho thấy một nét chung của địa danh Tày: tên gắn với nơi người sống, không gắn với một nhân vật thần thoại. Điều này khác với các thác ở Lâm Đồng như Pongour, nơi tên thác được giải thích bằng câu chuyện nhân vật.
Người Tày quanh thác kể những gì
Ngườm Ngao: hang hổ
Cách thác vài cây số là động Ngườm Ngao. Trong tiếng Tày, "ngườm" là hang, "ngao" là hổ, Ngườm Ngao nghĩa là hang hổ. Lời kể quanh vùng nói rằng ngày xưa hang là nơi hổ ở, hay ra bắt gia súc của dân bản, cho tới khi dân làng tìm cách xua đuổi hoặc trừ được hổ. Đây là kiểu truyện giải thích tên gọi rất gần đời sống: tên hang ghi lại một nỗi sợ có thật của người làm rẫy, nuôi trâu bò ở vùng rừng núi. Chi tiết diễn biến thì mỗi người kể một khác.
Dòng sông và đồng lúa
Người Tày ở Trùng Khánh cũ dựng bản ven sông, làm ruộng nước nhờ dòng Quây Sơn. Cọn nước (guồng nước) quay bên bờ sông để đưa nước lên ruộng là hình ảnh quen thuộc. Trong lời kể của người bản, thác không phải nơi thần tiên mà là một phần của dòng sông nuôi ruộng, nơi thả cá, tắm, giặt. Cách nhìn này ít "huyền thoại" hơn những gì du khách mong đợi, nhưng đúng với đời sống ở đây.
Các truyện tiên nữ, đôi trai gái
Trên mạng có nhiều bản kể thác Bản Giốc là nơi tiên nữ xuống tắm, hay là dấu tích một mối tình. Những bản này thường không ghi nguồn sưu tầm, không nêu người kể, và mô-típ của chúng (tiên xuống trần tắm, đôi lứa hoá thành cảnh vật) có thể gắn vào gần như bất kỳ thác nước nào. Người đọc nên coi đây là văn kể du lịch, không phải truyền thuyết Tày được ghi lại.
| Câu chuyện | Gắn với | Nguồn | Đánh giá |
|---|---|---|---|
| Ngườm Ngao là hang hổ | Động Ngườm Ngao | Nghĩa tiếng Tày rõ, lời kể địa phương | Tên gọi chắc chắn, chi tiết truyện nhiều dị bản |
| Bản Giốc là tên bản làng | Thác Bản Giốc | Cách gọi địa danh Tày | Hợp lý, nghĩa chữ "Giốc" chưa thống nhất |
| Tiên nữ xuống tắm ở thác | Thác Bản Giốc | Bài viết du lịch | Không có nguồn sưu tầm, mô-típ chung |
| Đôi trai gái hoá thác | Thác Bản Giốc | Bài viết du lịch | Không có nguồn sưu tầm |
Vì sao một thắng cảnh lớn lại thiếu sự tích cổ
Đây là chuyện thường gặp chứ không lạ. Kho văn học dân gian Tày đã được sưu tầm nhiều nhất ở các mảng: lượn, then, truyện thơ Nôm Tày, truyện cổ về nhân vật (như các truyện có trong các tuyển tập truyện cổ Tày – Nùng). Truyện giải thích từng địa danh cụ thể thì ít được ghi riêng, nhất là với những nơi nằm xa trung tâm. Bản thân thác Bản Giốc chỉ trở thành điểm đến đông khách từ khoảng cuối thế kỷ 20, khi đường sá dễ đi hơn. Nhu cầu "có một câu chuyện" cho du khách đến sau, và nhiều bản kể ra đời để đáp nhu cầu đó.
Điều này không làm thác kém giá trị. Nó chỉ nhắc người viết, người hướng dẫn rằng chữ "truyền thuyết" nên dành cho những gì có dấu vết sưu tầm. Một câu "người địa phương kể rằng…" là đủ trung thực và vẫn hấp dẫn.
Địa chất: tách khỏi lời kể
Thác Bản Giốc nằm trong vùng núi đá vôi rộng lớn của Cao Bằng, nơi nước ngầm và sông suối đã bào mòn đá qua thời gian rất dài, tạo nên hang động (như Ngườm Ngao), thung lũng và các bậc thác. Vùng này nằm trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, được công nhận năm 2018. Công viên địa chất giải thích cảnh quan bằng khoa học; còn bản làng Tày giải thích nó bằng cách đặt tên. Hai cách nhìn này bổ sung cho nhau.
Góc nhìn hôm nay: đến Bản Giốc nên làm gì
- Đi thuyền tới gần chân thác. Nhìn rõ các tầng nước đổ, nhất là mùa nước lớn.
- Vào động Ngườm Ngao. Đi trong hang, nghĩ về cái tên "hang hổ" để hiểu cách người Tày đặt tên theo trải nghiệm thật.
- Đi bộ qua đồng lúa và bản làng. Xem cọn nước, nhà sàn, nhà đất của người Tày. Hỏi người bản về các tên đất quanh đó: tên núi, tên suối, tên ruộng. Thường mỗi tên đều có một lý do.
- Bảo tàng tỉnh Cao Bằng. Có phần trưng bày văn hoá Tày, Nùng và tư liệu về công viên địa chất.
- Đọc thêm. Các tuyển tập văn học dân gian Tày – Nùng và truyện cổ Cao Bằng; tài liệu giới thiệu của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng về các điểm di sản quanh thác.
Một điều mang về: ở vùng Tày, đọc được ba chữ "bản" (làng), "ngườm" (hang), "phja" (núi) là đã hiểu được rất nhiều tên đất. Bài cuối của danh mục này đi sâu hơn vào cách đọc các thành tố như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Thác Bản Giốc có truyền thuyết không?
Không có sự tích cổ được sưu tầm và in rộng rãi giải thích tên thác. Các truyện tiên nữ, đôi trai gái gắn với thác trên mạng phần lớn là bản kể du lịch gần đây, không ghi nguồn. Lời kể địa phương chắc chắn hơn là chuyện về hang hổ Ngườm Ngao gần đó.
Bản Giốc nghĩa là gì?
"Bản" trong tiếng Tày là làng, thác được gọi theo tên một bản ở gần. Nghĩa của chữ "Giốc" chưa có cách giải thích thống nhất được công nhận rộng rãi.
Ngườm Ngao nghĩa là gì?
Trong tiếng Tày, "ngườm" là hang, "ngao" là hổ, Ngườm Ngao là hang hổ. Lời kể quanh vùng nói ngày xưa hang là nơi hổ ở, hay ra bắt gia súc của dân bản.
Thác Bản Giốc thuộc tỉnh nào?
Thác Bản Giốc thuộc tỉnh Cao Bằng, nằm trên sông Quây Sơn ở vùng Trùng Khánh cũ. Khu vực này nằm trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.
Thác Bản Giốc đẹp nhất vào mùa nào?
Người địa phương thường cho rằng mùa nước lớn và mùa lúa chín là đẹp nhất, khi thác nhiều nước và đồng ruộng quanh đó chuyển màu. Mùa khô nước ít hơn, các dải thác mảnh hơn.
