Hồ Lắk là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Tây Nguyên, nằm giữa vùng đất của người M'nông Rlăm ở Đắk Lắk, và tên hồ chính là gốc của tên tỉnh: "Đắk Lắk" thường được hiểu là "nước hồ Lắk" trong tiếng M'nông. Về sự tích hồ, các bản kể đang lưu hành ngắn, khác nhau và hiếm khi ghi được người kể, nơi ghi. Vì vậy bài này tách rõ ba lớp: điều chắc chắn về hồ và người M'nông quanh hồ, những kiểu truyện thường được kể, và chỗ còn để ngỏ.
Hồ Lắk ở đâu, lớn cỡ nào
Hồ Lắk nằm ở vùng Lắk cũ, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk, cách Buôn Ma Thuột khoảng năm mươi cây số về phía nam theo quốc lộ 27. Diện tích mặt hồ thường được ghi vào khoảng năm kilômét vuông, thay đổi theo mùa mưa và mùa khô. Quanh hồ là đồi núi thấp, phía xa là các dãy núi thuộc khối Chư Yang Sin.
Đây là hồ tự nhiên, không phải hồ thuỷ điện hay hồ đào. Nhiều tài liệu giới thiệu hồ Lắk là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Tây Nguyên. Ven hồ có cánh đồng lúa nước, điều khá hiếm ở cao nguyên, nơi phần lớn đất canh tác là rẫy và nương cà phê.
Người M'nông Rlăm: cư dân lâu đời quanh hồ
Quanh hồ Lắk là các buôn của người M'nông, chủ yếu thuộc nhóm Rlăm. Hai buôn được nhắc nhiều nhất là buôn Jun và buôn M'Liêng, với nhà dài, nhà sàn soi bóng xuống mặt nước. Khác nhiều nhóm M'nông khác chuyên làm rẫy, người M'nông Rlăm ở đây có truyền thống làm ruộng nước ven hồ và đánh bắt cá. Vùng hồ cũng nổi tiếng với nghề nuôi và thuần dưỡng voi, một nét văn hoá chung của Đắk Lắk.
Cái tên Lắk vì thế không chỉ là tên một hồ. Tên tỉnh Đắk Lắk được giải thích phổ biến là ghép từ "đắk" (nước, trong tiếng M'nông) và "Lắk" (tên hồ). Lưu ý: người Ê Đê, dân tộc đông nhất ở Đắk Lắk, gọi nước là "ea" chứ không phải "đắk". Như vậy tên tỉnh mang dạng tiếng M'nông, một dấu vết cho thấy vị trí trung tâm của hồ Lắk trong cách người địa phương gọi tên vùng đất.
Sự tích hồ Lắk: người ta kể những gì
Đây là phần cần đọc thận trọng nhất. Khi tìm "sự tích hồ Lắk", người đọc sẽ gặp vài kiểu bản kể, phần lớn rất ngắn, đăng trên báo du lịch hoặc thuyết minh tại điểm tham quan.
Kiểu thứ nhất: hồ hình thành sau một biến cố của buôn làng
Kiểu kể này thuộc một mô-típ rất phổ biến ở Tây Nguyên và nhiều nơi khác: buôn làng phạm một điều kiêng, đất sụt hoặc nước dâng, nơi ở cũ thành hồ. Các hồ khác ở Tây Nguyên cũng có truyện kiểu này (Biển Hồ ở Gia Lai là ví dụ quen thuộc, đã có bài riêng ở trang khác trong hệ). Với hồ Lắk, các bản theo mô-típ này thường không nêu tên nhân vật cụ thể, không ghi nơi sưu tầm.
Kiểu thứ hai: hồ gắn với con người và con vật quanh hồ
Một số bản kể lại xoay quanh đời sống ven hồ: voi, cá, cánh đồng, nhà dài. Đây thường là lời kể của người địa phương với du khách, giàu chi tiết đời thường nhưng ít khi có cấu trúc một truyện cổ hoàn chỉnh.
Kiểu thứ ba: chuyện thật được kể như huyền thoại
Ven hồ có biệt điện của vua Bảo Đại trên một quả đồi, xây giữa thế kỷ 20 để làm nơi nghỉ khi đi săn. Quanh biệt điện có nhiều giai thoại về săn bắn và voi. Những chuyện này thuộc về lịch sử gần, không phải sự tích dân gian, dù đôi khi được kể chung trong một buổi thuyết minh.
| Lớp thông tin | Mức độ chắc chắn | Nên viết thế nào |
|---|---|---|
| Hồ tự nhiên, lớn nhất Tây Nguyên | Được nhiều tài liệu thống nhất | Nêu thẳng |
| Người M'nông Rlăm quanh hồ, làm ruộng nước | Được khảo tả dân tộc học | Nêu thẳng |
| Đắk Lắk là "nước hồ Lắk" | Cách giải thích phổ biến | "Thường được hiểu là" |
| Sự tích hồ hình thành | Bản kể ngắn, nhiều dị bản, thiếu nguồn sưu tầm | "Có bản kể", không gán là truyền thuyết cổ |
| Biệt điện Bảo Đại và chuyện săn bắn | Lịch sử gần, có di tích | Tách khỏi phần truyện dân gian |
Vì sao sự tích hồ Lắk khó tìm bản chắc
Có mấy lý do. Thứ nhất, kho truyện của người M'nông được sưu tầm nhiều nhất ở mảng sử thi (ót nrông) và truyện cổ dài, còn truyện ngắn giải thích địa danh thường chỉ được ghi kèm, ít khi được in riêng. Thứ hai, người M'nông có nhiều nhóm địa phương (Rlăm, Preh, Nông, Gar, Kuênh…), mỗi nhóm có giọng kể và chi tiết riêng, nên một "bản chuẩn" khó hình thành. Thứ ba, khi du lịch phát triển, nhu cầu có một câu chuyện ngắn gọn cho du khách khiến các bản kể mới, gọn, dễ nhớ lấn át các bản cũ dài và rối hơn.
Ở các tuyển tập truyện cổ M'nông và truyện cổ Tây Nguyên đã in, người đọc có thể gặp truyện giải thích nguồn gốc sông, suối, hồ, núi nói chung. Nhưng khi một bài báo nói "theo truyền thuyết người M'nông, hồ Lắk…", nên xem bài đó có dẫn tuyển tập nào không. Không có nguồn thì nên hiểu là lời kể địa phương được ghi lại gần đây.
Hồ Lắk trong thế giới sử thi M'nông
Sử thi M'nông, đặc biệt bộ ót nrông dài, được sưu tầm khá nhiều ở vùng Đắk Lắk và Lâm Đồng trong dự án Kho tàng sử thi Tây Nguyên. Thế giới trong sử thi là thế giới của buôn làng, sông suối, rừng, chiêng ché và những cuộc giao tranh giữa các thủ lĩnh. Nước, bến nước, đầm hồ là bối cảnh thường gặp. Tuy vậy, không nên suy ra rằng một sử thi cụ thể "kể về hồ Lắk" nếu bản in không nói vậy. Bối cảnh chung của sử thi và một địa danh cụ thể ngày nay là hai chuyện khác nhau.
Góc nhìn hôm nay: đến hồ Lắk thì làm gì
- Buôn Jun, buôn M'Liêng. Đi bộ trong buôn buổi sáng sớm, khi sương còn trên mặt hồ. Nhà dài và nhà sàn ở đây là nơi tốt để nghe người địa phương kể chuyện về hồ, mỗi người một bản.
- Thuyền độc mộc. Đi thuyền trên hồ là cách nhìn cảnh quan quen thuộc của cư dân ven hồ. Nên đi cùng người địa phương và mặc áo phao.
- Biệt điện Bảo Đại. Từ trên đồi nhìn bao quát mặt hồ và cánh đồng, hiểu vì sao vùng này được chọn làm nơi dừng chân.
- Bảo tàng Đắk Lắk ở Buôn Ma Thuột. Phần trưng bày về các dân tộc Tây Nguyên giúp đặt người M'nông Rlăm vào bức tranh chung.
- Đọc thêm. Các tập ót nrông trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên (NXB Khoa học Xã hội); các tuyển tập truyện cổ M'nông và truyện cổ Tây Nguyên do Viện Nghiên cứu Văn hoá và nhà xuất bản địa phương ấn hành.
Cách phân biệt mang về: khi nghe một sự tích địa danh, hỏi ba câu. Ai kể? Ghi lại khi nào? Có in trong tuyển tập nào không? Trả lời được cả ba thì có thể gọi là truyện cổ sưu tầm; không trả lời được thì gọi là lời kể địa phương, vẫn đáng nghe, nhưng đừng gắn mác "truyền thuyết nghìn năm".
Câu hỏi thường gặp
Hồ Lắk ở đâu?
Hồ Lắk nằm ở vùng Lắk cũ, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk, cách Buôn Ma Thuột khoảng năm mươi cây số về phía nam theo quốc lộ 27. Đây là hồ nước ngọt tự nhiên, thường được giới thiệu là lớn nhất Tây Nguyên.
Đắk Lắk nghĩa là gì?
Tên Đắk Lắk thường được giải thích là "nước hồ Lắk", ghép từ "đắk" (nước, tiếng M'nông) và tên hồ Lắk. Người Ê Đê gọi nước là "ea", nên tên tỉnh mang dạng tiếng M'nông.
Có sự tích hồ Lắk của người M'nông không?
Có những bản kể về sự hình thành hồ, nhưng phần lớn ngắn, khác nhau và ít ghi được người kể, nơi sưu tầm. Một số bản theo mô-típ quen của Tây Nguyên: buôn làng phạm điều kiêng, đất sụt thành hồ. Nên gọi đây là lời kể địa phương, không phải truyền thuyết có văn bản gốc.
Người M'nông Rlăm sống ở đâu?
Người M'nông Rlăm sống tập trung quanh hồ Lắk, với các buôn nổi tiếng như buôn Jun, buôn M'Liêng. Khác nhiều nhóm M'nông làm rẫy, họ có truyền thống làm ruộng nước ven hồ và đánh bắt cá.
Biệt điện Bảo Đại ở hồ Lắk là gì?
Đây là nơi nghỉ của vua Bảo Đại xây trên một quả đồi ven hồ vào giữa thế kỷ 20, dùng khi đi săn ở vùng này. Giai thoại quanh biệt điện thuộc lịch sử gần, không phải sự tích dân gian về hồ.
