Nậm, Mường, Pác, Phja là những chữ Tày – Thái thường gặp trong tên đất miền núi phía Bắc: nậm là nước, sông suối; mường là vùng đất có tổ chức; pác là cửa, miệng; phja là núi. Đắk, Ea, Chư, Krông là những chữ của các dân tộc Tây Nguyên: đắk và ea đều là nước, chư là núi, krông là sông lớn. Thuộc chừng hai chục chữ như vậy là đọc được nghĩa phần lớn tên đất vùng cao, và còn đoán được tên đó do dân tộc nào đặt.
Vì sao tên đất miền núi "khó đọc"
Phần lớn địa danh miền núi Việt Nam là tên gọi trong tiếng các dân tộc tại chỗ, được ghi lại bằng chữ quốc ngữ. Khi chuyển sang chữ viết, âm bị đổi ít nhiều, dấu thanh có khi thêm, có khi bớt, một chữ có nhiều cách viết (Đắk, Đăk, Dak; Phja, Pia). Người Kinh đọc lên thấy lạ, đôi khi đọc theo nghĩa Hán Việt rồi hiểu sai, như đọc "Ngọc Linh" thành "ngọc thiêng" trong khi "ngok" là núi (xem bài về núi Ngọc Linh trong danh mục này).
Đọc nghĩa tên đất không phải đoán mò. Các thành tố cơ bản như "nước", "núi", "làng", "ruộng" là từ vựng gốc, được giới ngôn ngữ học và dân tộc học ghi nhận rõ. Phần khó là các chữ đi sau, thường là tên riêng, tên người, tên cây, mà nghĩa nhiều khi đã mất.
Tên đất Tày – Thái ở miền núi phía Bắc
Người Tày, Nùng, Thái, Giáy, Lào, Lự nói các tiếng thuộc ngữ hệ Tày – Thái (Kra – Đai). Từ vựng gốc của họ gần nhau, nên cùng một chữ xuất hiện từ Cao Bằng, Lạng Sơn sang tới Điện Biên, Sơn La, chỉ khác chút ít cách đọc.
| Chữ | Nghĩa | Ví dụ tên đất |
|---|---|---|
| Nậm, Nặm | Nước, sông, suối | Nậm Rốm, Nậm Na, Nậm Mu, Nậm Pồ |
| Huổi | Suối nhỏ, khe | Nhiều bản Thái mang tên Huổi… |
| Mường | Vùng đất có tổ chức, gồm nhiều bản | Mường Thanh, Mường Lò, Mường Lay, Mường Tè |
| Bản | Làng | Bản Phủ, Bản Lác, Bản Giốc |
| Chiềng | Bản trung tâm của một mường | Chiềng Sinh, Chiềng Mai, Chiềng Khương |
| Pác, Pắc | Cửa, miệng (cửa sông, cửa suối) | Pác Nặm (cửa sông) |
| Phja, Pia (Tày – Nùng); Pù, Pú (Thái) | Núi | Phja Mè, Phja Pò (Mẫu Sơn); Pù Luông, Pù Mát |
| Khau, Khâu | Núi, đèo, dốc núi | Khau Phạ, Khâu Vai |
| Nà | Ruộng | Nà Hang, Nà Rì |
| Phiêng | Bãi đất bằng trên núi | Nhiều xã, bản tên Phiêng… |
| Noong | Hồ, ao, đầm | Noong Hẹt |
| Ngườm (Tày); Thẳm (Thái) | Hang | Ngườm Ngao (hang hổ) |
| Lũng | Thung lũng, lòng chảo giữa núi đá | Lũng Cú, Lũng Phìn |
Mấy ví dụ đọc trọn
- Pù Luông (Thanh Hoá): "pù" là núi, "luông" là lớn. Núi lớn.
- Nà Hang: "nà" là ruộng; phần sau có nhiều cách hiểu. Chỉ chắc được một nửa, vậy thì dừng ở một nửa.
- Pác Nặm: "pác" là cửa, "nặm" là nước. Thường được hiểu là cửa sông.
- Khau Phạ (đèo ở vùng Mù Cang Chải cũ, nay Lào Cai): "phạ" là trời; tên đèo thường được dịch là "sừng trời". Chữ "khau" ở vùng Tày chỉ núi, còn trong cách dịch này lại hiểu là sừng: cùng một âm, các tiếng gần nhau có thể hiểu khác nhau, nên đừng áp một nghĩa cho mọi nơi.
- Mường Thanh (Điện Biên): mường của Then, mường Trời (có bài riêng trong danh mục này).
Lưu ý: chữ "Lũng" và "Khâu" cũng có mặt trong vùng người H'Mông ở cao nguyên đá Đồng Văn, vì nhiều tên đất ở đó do người Tày, người Giáy đặt trước hoặc dùng chung. Tiếng H'Mông thuộc ngữ hệ khác (H'Mông – Dao), nên khi gặp tên H'Mông thuần, bảng trên không áp dụng.
Tên đất Tây Nguyên: hai nhóm ngôn ngữ, hai chữ "nước"
Đây là chỗ thú vị nhất. Các dân tộc Tây Nguyên nói tiếng thuộc hai ngữ hệ khác nhau:
- Môn – Khmer: Ba Na, Xơ Đăng, M'nông, Cơ Ho, Mạ, Giẻ Triêng… Chữ "nước" của họ là đắk (Ba Na, Xơ Đăng, M'nông) hoặc đạ (Cơ Ho, Mạ).
- Nam Đảo (Malayo – Polynesia): Ê Đê, Gia Rai, Raglai, Chu Ru. Chữ "nước" của họ là ea (Ê Đê) hoặc ia (Gia Rai).
Vì thế chỉ cần nhìn chữ "nước" trong một tên đất là đoán được ai đã đặt tên. Đắk Tô, Đắk Glei là vùng Xơ Đăng, Ba Na; Đắk Mil là vùng M'nông; Ea Kar, Ea Súp là vùng Ê Đê; Ia Grai, Ia Pa là vùng Gia Rai; Đạ Huoai, Đạ Tẻh là vùng Mạ, Cơ Ho. Tên tỉnh Đắk Lắk mang chữ "đắk" của người M'nông, vì tên lấy theo hồ Lắk giữa vùng M'nông (có bài riêng về hồ Lắk).
| Chữ | Nghĩa | Ngôn ngữ | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Đắk, Đăk | Nước, sông suối | Ba Na, Xơ Đăng, M'nông | Đắk Tô, Đắk Glei, Đắk Mil, Đắk Lắk |
| Đạ, Đa | Nước, suối | Cơ Ho, Mạ | Đạ Huoai, Đạ Tẻh, Đa Nhim |
| Ea | Nước, suối | Ê Đê | Ea Kar, Ea Súp, Ea H'leo |
| Ia | Nước, suối | Gia Rai | Ia Grai, Ia Pa |
| Krông | Sông lớn | Ê Đê | Krông Ana, Krông Nô, Krông Bông, Krông Pắc |
| Chư | Núi | Gia Rai, Ê Đê | Chư Sê, Chư Prông, Chư Păh, Chư Yang Sin |
| Ngok, Ngọk | Núi | Ba Na, Xơ Đăng | Ngọc Linh |
| Buôn | Làng | Ê Đê | Buôn Ma Thuột, Buôn Đôn |
| Plei, Pơlei | Làng | Gia Rai, Ba Na | Pleiku, Plei Me |
| Kon | Làng | Ba Na, Xơ Đăng | Kon Tum, Kon Plông, Kon Rẫy |
| Bon | Làng | M'nông | Nhiều bon ở Lâm Đồng (vùng Đắk Nông cũ) |
Mấy ví dụ đọc trọn
- Kon Tum: "kon" là làng, "tum" là hồ, ao. Làng hồ. Đây là cách giải thích được nhắc nhiều nhất.
- Buôn Ma Thuột: "buôn" là làng, "ama" là cha. Thường được hiểu là "buôn của cha Thuột", tức gọi làng theo tên người đứng đầu, theo lối gọi cha bằng tên con của người Ê Đê.
- Krông Ana và Krông Nô: hai dòng sông hợp lại thành sông Sêrêpốk. Krông Ana thường được hiểu là "sông Cái" (sông mẹ), Krông Nô là "sông Đực". Cách gọi theo cặp đực – cái cho hai nhánh sông là lối đặt tên quen thuộc của nhiều dân tộc.
- Đà Lạt: cách giải thích phổ biến nhất là từ "Đạ Lạch", nghĩa là nước (suối) của người Lạch, nhóm Cơ Ho sống quanh đó.
Bẫy từ nguyên dân gian: khi người ta "đặt nghĩa" cho tên
Đọc tên đất thì phải biết một hiện tượng: người ta hay đặt thêm nghĩa cho một cái tên mình không hiểu. Ví dụ quen thuộc là Đà Lạt: thời Pháp có khẩu hiệu Latin "Dat Aliis Laetitiam Aliis Temperiem" (cho người này niềm vui, cho người kia sự mát lành), các chữ cái đầu ghép lại thành DALAT. Câu này đẹp nhưng được đặt ra sau, dựa trên cái tên có sẵn, không phải nguồn gốc của tên. Tương tự, tên Langbiang được giải thích bằng chuyện tình K'Lang – H'Biang, tên Pongour được giải thích bằng bầy tê giác (có bài riêng cho từng nơi).
Ba dấu hiệu nên dè chừng:
- Lời giải nghĩa đi kèm một câu chuyện rất tròn trịa, khớp từng âm tiết.
- Lời giải dựa trên một ngôn ngữ khác với ngôn ngữ của người đặt tên (đọc chữ Tây Nguyên theo nghĩa Hán Việt, đọc chữ Thái theo nghĩa tiếng Kinh).
- Không nói rõ chữ nào nghĩa gì, chỉ đưa ra một câu dịch chung chung.
Góc nhìn hôm nay: dùng bảng này thế nào
- Khi đi đường. Đọc biển tên xã, tên suối, đoán nghĩa thành tố đầu. Đến Tây Nguyên, nhìn chữ "nước" để biết đang ở vùng dân tộc nào.
- Khi viết bài, làm hướng dẫn. Chỉ giải nghĩa phần chắc chắn (thành tố gốc), phần tên riêng không chắc thì ghi "chưa rõ".
- Khi muốn đọc sâu. Tìm các công trình nghiên cứu địa danh học về Tây Nguyên và Tây Bắc, các từ điển song ngữ Thái – Việt, Ê Đê – Việt, Ba Na – Việt, M'nông – Việt đã xuất bản. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có nhiều tư liệu về ngôn ngữ và đời sống các dân tộc.
- Khi hỏi người địa phương. Hỏi "tên này tiếng mình nghĩa là gì" thường mở ra một câu chuyện. Ghi lại cả tên người kể và nơi kể.
Câu hỏi thường gặp
Nậm nghĩa là gì trong tên đất?
Trong các tiếng Tày – Thái, "nậm" (nặm) nghĩa là nước, sông, suối. Các tên như Nậm Rốm, Nậm Na, Nậm Mu đều là tên sông suối ở miền núi phía Bắc.
Đắk và Ea khác nhau thế nào?
Cả hai đều nghĩa là nước. "Đắk" là chữ của người Ba Na, Xơ Đăng, M'nông (ngữ hệ Môn – Khmer), còn "ea" là chữ của người Ê Đê (ngữ hệ Nam Đảo). Nhìn chữ "nước" trong tên đất có thể đoán được dân tộc đặt tên.
Chư nghĩa là gì?
"Chư" trong tiếng Gia Rai và Ê Đê nghĩa là núi. Chư Sê, Chư Prông, Chư Păh, Chư Yang Sin đều là tên gắn với núi ở Tây Nguyên.
Kon Tum nghĩa là gì?
Trong tiếng Ba Na, "kon" là làng, "tum" là hồ, ao, nên Kon Tum thường được hiểu là "làng hồ". Đây là cách giải thích được nhắc nhiều nhất.
Phja và Pù khác nhau thế nào?
Cả hai đều nghĩa là núi. "Phja" (pia) thường gặp ở vùng Tày – Nùng như Cao Bằng, Lạng Sơn; "Pù" (pú) thường gặp ở vùng Thái như Thanh Hoá, Nghệ An, Sơn La.
Đà Lạt có phải viết tắt từ câu Latin không?
Không. Câu "Dat Aliis Laetitiam Aliis Temperiem" được đặt ra sau, ghép chữ cái đầu cho khớp với tên có sẵn. Cách giải thích phổ biến là Đà Lạt bắt nguồn từ "Đạ Lạch", nước của người Lạch.
