Núi Mẫu Sơn Lạng Sơn: ngọn núi Mẹ trong lời kể người Dao, người Nùng

Mẫu Sơn ở Lạng Sơn nghĩa là "núi Mẹ". Tên Hán Việt này gần như là bản dịch của cách gọi Tày – Nùng: đỉnh cao nhất là Phja Mè (núi Mẹ), đỉnh kế bên là Phja Pò (núi Bố). Người Dao sống trên núi, người Nùng, người Tày sống dưới chân núi đều có những lời kể về đôi núi này, nhưng chưa có một sự tích cổ được sưu tầm và in rộng rãi; nhiều câu chuyện "núi Mẹ ngóng con" trên mạng là bản kể gần đây. Điều chắc chắn nhất là chính cái tên: một ngọn núi được gọi bằng quan hệ gia đình.

Mẫu Sơn ở đâu

Khối núi Mẫu Sơn nằm ở phía đông trung tâm tỉnh lỵ Lạng Sơn, vùng Lộc Bình và Cao Lộc cũ, nay thuộc tỉnh Lạng Sơn, gần biên giới phía bắc. Đỉnh cao nhất thường được ghi khoảng 1.541 m, là một trong những điểm cao nhất vùng Đông Bắc. Trên núi khí hậu mát quanh năm, mùa đông lạnh, có năm xuất hiện băng giá và tuyết, điều khiến Mẫu Sơn được nhắc tới cùng Sa Pa mỗi khi có đợt rét đậm.

Khu núi có rừng, có những con đường đèo quanh co dẫn lên đỉnh. Thời Pháp thuộc, người Pháp từng xây một khu nghỉ mát trên núi, đến nay còn lại vài phế tích nhà cũ rêu phủ. Đây là lớp lịch sử gần, không liên quan đến tên gọi.

Phja Mè, Phja Pò: đôi núi Bố Mẹ

Trong tiếng Tày và tiếng Nùng, "phja" (cũng viết "pia") là núi, "mè" là mẹ, "pò" là bố. Phja Mè là núi Mẹ, Phja Pò là núi Bố. Tên Hán Việt Mẫu Sơn lấy đúng nghĩa của đỉnh cao nhất: "mẫu" là mẹ, "sơn" là núi.

Đáng chú ý: trong cặp này, núi Mẹ cao hơn núi Bố. Người ta hay đọc chi tiết này như một dấu vết của cách nhìn coi trọng người mẹ, người sinh ra và nuôi dưỡng. Đây là cách đọc hấp dẫn nhưng nên dè dặt: tên gọi có thể chỉ phản ánh hình dáng (đỉnh lớn, đầy đặn gọi là mẹ) chứ không nhất thiết mang một triết lý.

Việc gọi tên núi theo quan hệ gia đình khá phổ biến ở vùng Tày – Nùng. Người đọc địa danh Cao Bằng, Lạng Sơn sẽ gặp rất nhiều chữ "phja" trong tên núi, và không ít tên núi gọi theo vai trong nhà như cặp Phja Mè – Phja Pò.

Người Dao, người Nùng kể gì về Mẫu Sơn

Người Dao trên núi

Các bản làng trên vùng cao Mẫu Sơn chủ yếu là người Dao. Với họ, núi là nơi sinh sống, làm ruộng bậc thang, trồng cây thuốc, nấu rượu. Người Dao có kho truyện cổ, bài hát, sách cúng chép bằng chữ Nôm Dao rất phong phú. Tuy vậy, truyện cổ Dao được sưu tầm thường xoay quanh nguồn gốc dân tộc, các cuộc thiên di vượt biển, tổ tiên, tình yêu đôi lứa, chứ ít truyện riêng giải thích tên Mẫu Sơn. Truyện tổ tiên của người Dao đã có bài ở trang khác trong hệ, nên không kể lại ở đây.

Người Nùng, người Tày dưới chân núi

Với người Nùng, người Tày dưới thung lũng, Mẫu Sơn là đôi núi Bố Mẹ đứng trên đầu bản. Lời kể của họ gắn núi với mây, mưa, mùa vụ: thấy mây trùm đỉnh núi Mẹ thì biết trời sắp mưa, thấy đỉnh quang thì biết trời nắng. Kinh nghiệm thời tiết kiểu này rất phổ biến ở vùng núi và thường được nói thành câu ngắn dễ nhớ. Câu chữ cụ thể khác nhau theo từng bản.

Những truyện "núi Mẹ" trên mạng

Nhiều trang giới thiệu du lịch kể rằng núi Mẹ là người mẹ ngồi trông con, hay đôi vợ chồng hoá thành hai đỉnh núi. Các bản này thường không ghi nguồn sưu tầm, không nêu người kể, mô-típ lại giống các truyện vọng phu, núi đôi ở nơi khác. Nên coi là bản kể mới cho du khách.

Vì sao tên gọi đáng tin hơn truyện kể

Với Mẫu Sơn, cái chắc chắn nhất lại là thứ giản dị nhất: tên gọi. Tên Phja Mè, Phja Pò có trong tiếng nói hằng ngày của người địa phương, còn tên Mẫu Sơn được dùng trong văn bản hành chính, sách địa lý. Hai lớp tên khớp nhau về nghĩa. Từ tên gọi, có thể rút ra mấy điều mà không cần đến truyện:

• Người Tày – Nùng nhìn đôi núi như một cặp vợ chồng, đỉnh cao hơn là người mẹ.
• Khi chuyển sang Hán Việt, người ghi giữ đúng nghĩa thay vì phiên âm. Đây là cách xử lý địa danh khá phổ biến ở vùng biên phía Bắc: Hán Việt hoá theo nghĩa.
• Tên núi nói về quan hệ, về sự che chở, chứ không gắn với một nhân vật có tên riêng.

Đó là một kiểu "sự tích" khác: sự tích ẩn ngay trong chữ.

Dịch nghĩa hay phiên âm: hai cách ghi tên núi

Khi một tên đất miền núi đi vào văn bản tiếng Việt, người ghi thường chọn một trong hai cách. Cách thứ nhất là phiên âm, giữ âm gốc: Phja Oắc, Pù Luông, Chư Yang Sin. Cách thứ hai là dịch nghĩa sang Hán Việt: Mẫu Sơn là một ví dụ rõ. Cách phiên âm giữ được tiếng nói của người địa phương nhưng người ngoài khó hiểu. Cách dịch nghĩa dễ hiểu hơn nhưng làm khuất đi gốc Tày – Nùng, khiến nhiều người tưởng Mẫu Sơn là tên do người Kinh đặt. Biết điều này, khi đọc một tên Hán Việt ở vùng cao, nên hỏi thêm: người địa phương gọi nơi này là gì trong tiếng của họ? Câu trả lời thường cho biết nhiều hơn chính cái tên in trên bản đồ.

Thiên nhiên Mẫu Sơn: tách khỏi lời kể

Khối núi Mẫu Sơn cao hơn hẳn vùng đồi núi xung quanh, đón gió mùa đông bắc trực tiếp. Vì thế mùa đông ở đây lạnh sâu, có năm nhiệt độ xuống dưới không độ, sinh băng giá. Rừng trên núi có nhiều cây thuốc, cây chè, cây đào. Rượu và đào Mẫu Sơn là đặc sản nổi tiếng của Lạng Sơn. Những điều này là địa lý và đời sống, không phải truyền thuyết. Khi viết về Mẫu Sơn, tốt nhất để phần thiên nhiên đứng riêng, phần lời kể đứng riêng.

Góc nhìn hôm nay: đến Mẫu Sơn nên làm gì

• Lên đỉnh Phja Mè vào ngày trời quang. Nhìn sang đỉnh Phja Pò để thấy rõ "đôi núi Bố Mẹ". Mùa đông nhớ mang đủ áo ấm và đi đường đèo cẩn thận.
• Ghé bản Dao. Hỏi người Dao về tên núi trong tiếng của họ; có thể khác tên Tày – Nùng.
• Phế tích khu nghỉ mát thời Pháp. Lớp lịch sử gần, giúp hiểu vì sao núi cao mát được chọn làm nơi nghỉ.
• Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn. Có phần trưng bày văn hoá Tày, Nùng, Dao xứ Lạng.
• Đọc thêm. Các tuyển tập văn học dân gian Tày – Nùng Lạng Sơn; các tuyển tập truyện cổ Dao trong bộ tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số.

Mẹo mang về: ở Lạng Sơn và Cao Bằng, thấy chữ "Phja" hay "Pia" đứng đầu tên là biết đó là núi. Đi kèm "mè" hay "pò" là thấy ngay núi được gọi theo vai trong nhà.