Núi Ngọc Linh trong lời kể người Xơ Đăng: tên núi và chuyện còn ngỏ

Núi Ngọc Linh là đỉnh cao nhất dãy Trường Sơn phía nam, nằm giữa vùng người Xơ Đăng, nay thuộc ranh giới Quảng Ngãi và Đà Nẵng (trước 7/2025 là Kon Tum và Quảng Nam). Chữ "Ngọc" trong tên núi nhiều khả năng không phải "ngọc quý" mà bắt nguồn từ "ngok", nghĩa là núi trong tiếng Xơ Đăng, Ba Na. Người Xơ Đăng coi Ngọc Linh là ngọn núi lớn, thiêng của vùng, có nhiều lời kể về núi, nhưng các bản kể đã in rất ít và tản mát; bài này nói rõ chỗ nào chắc, chỗ nào còn để ngỏ.

Núi Ngọc Linh ở đâu

Ngọc Linh là khối núi lớn ở bắc Tây Nguyên. Đỉnh cao nhất thường được ghi khoảng 2.598 m, có tài liệu ghi số khác vài mét. Núi nằm trên đường phân chia giữa vùng Đắk Glei, Tu Mơ Rông cũ (phía Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi) và vùng Nam Trà My cũ (phía Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng). Từ núi, nhiều dòng suối đổ về hai phía: một phía chảy xuống Tây Nguyên, một phía chảy xuống đồng bằng ven biển miền Trung.

Rừng trên núi còn khá nguyên vẹn, nhiều tầng, mây mù gần như quanh năm. Đây là nơi đã phát hiện sâm Ngọc Linh vào năm 1973, sau đó được công bố là loài mới. Sâm Ngọc Linh giờ là sản vật nổi tiếng nhất của vùng, nhưng chuyện về sâm là chuyện của khoa học và kinh tế, không phải truyền thuyết.

"Ngok" là núi: đọc lại tên Ngọc Linh

Ở bắc Tây Nguyên, nhiều tên núi, tên vùng bắt đầu bằng "Ngọk", "Ngok" hoặc "Ngọc": Ngok Linh, Ngọc Hồi, cùng không ít đồi núi nhỏ trong các làng. Trong tiếng Ba Na và tiếng Xơ Đăng, "ngok" có nghĩa là núi, đồi. Khi chuyển sang chữ quốc ngữ, "ngok" thường được viết thành "Ngọc", và người đọc dễ hiểu nhầm thành "ngọc quý".

Vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu địa danh và người làm văn hoá địa phương cho rằng Ngọc Linh không nên dịch là "ngọc thiêng" theo nghĩa Hán Việt, mà là "núi Linh", trong đó "Linh" là phần tên riêng. Phần "Linh" có nghĩa gì trong tiếng địa phương thì chưa có giải thích thống nhất. Đây là chỗ nên ghi "chưa rõ" thay vì đoán.

Người Xơ Đăng và ngọn núi lớn

Người Xơ Đăng gồm nhiều nhóm địa phương (Xơ Teng, Tơ Đrá, Mơ Nâm, Ca Dong, Hà Lăng…), sống rải rác trên các sườn núi quanh Ngọc Linh. Nhóm Ca Dong sống nhiều ở phía Trà My, các nhóm khác ở phía Kon Tum cũ. Người Giẻ Triêng cũng sống gần vùng núi này.

Với các làng quanh chân núi, Ngọc Linh là ngọn núi lớn nhất họ thấy hằng ngày, nơi mây tụ, nơi nguồn nước bắt đầu. Trong đời sống tinh thần của nhiều dân tộc Tây Nguyên, núi cao là nơi gắn với các đấng siêu nhiên (Yang), và người Xơ Đăng cũng coi Ngọc Linh là núi thiêng. Chủ đề Yang trong thần thoại Tây Nguyên đã có bài riêng ở trang khác trong hệ, nên ở đây chỉ nhắc một câu để đặt bối cảnh.

Những lời kể về Ngọc Linh: chắc và chưa chắc

Lời kể gắn với rừng và sản vật

Nhiều lời kể người Xơ Đăng nói với khách và với nhà báo xoay quanh rừng già, thú rừng, cây thuốc: có những khu rừng người làng giữ gìn, không chặt phá; có những cây thuốc chỉ người già biết chỗ. Từ khi sâm Ngọc Linh nổi tiếng, nhiều câu chuyện về "cây thuốc của núi" được kể lại, có cả những chuyện mới gắn với giá trị kinh tế của sâm. Người đọc nên tách: kinh nghiệm dùng cây cỏ của người làng là có thật, còn các chuyện "sâm thần", "sâm nghìn năm" thường là cách nói quảng bá.

Truyện cổ Xơ Đăng đã in

Kho truyện cổ Xơ Đăng đã được sưu tầm một phần, in trong các tuyển tập truyện cổ Tây Nguyên và truyện cổ Kon Tum. Trong đó có truyện về nguồn gốc con người, về trận lụt lớn, về các chàng trai mồ côi tài giỏi, về các con vật. Trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên cũng có một số tác phẩm của người Xơ Đăng. Tuy vậy, người đọc hiếm khi tìm được một truyện in sẵn mang tên "sự tích núi Ngọc Linh". Núi xuất hiện như bối cảnh, như ngọn núi lớn ở phía xa, hơn là nhân vật chính.

Chuyện "núi mẹ", "nóc nhà Tây Nguyên"

Các bài báo hay gọi Ngọc Linh là "nóc nhà Tây Nguyên" hoặc "núi mẹ". Đây là cách gọi của người viết hôm nay, dễ nhớ, nhưng không phải tên gọi cổ của người Xơ Đăng. Khi dẫn lại, nên ghi rõ đây là cách gọi báo chí.

Vì sao nên để núi "không có truyện"

Có người cảm thấy một ngọn núi lớn như Ngọc Linh mà không có sự tích rõ ràng thì thiếu. Nhưng thêm một câu chuyện không nguồn vào sẽ làm hỏng chính điều quý nhất: những gì người Xơ Đăng thật sự nghĩ về núi. Tốt hơn là ghi đúng mức: người Xơ Đăng coi núi là thiêng, núi gắn với nguồn nước và rừng, tên núi mang thành tố "ngok" của tiếng địa phương. Phần còn lại cần thêm những đợt sưu tầm cẩn thận, có tên người kể, nơi kể, bản ghi âm.

So với các truyện địa danh có cốt truyện rõ như Langbiang hay Pongour ở Lâm Đồng, Ngọc Linh là ví dụ ngược lại: địa danh lớn, tên gọi rõ nghĩa một nửa, còn truyện kể thì chưa được ghi chép đầy đủ.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu Ngọc Linh thế nào

• Đường lên núi. Đỉnh Ngọc Linh nằm trong vùng rừng được bảo vệ, đường đi dài và khó, cần xin phép và có người dẫn đường địa phương. Không tự ý vào rừng.
• Làng Xơ Đăng dưới chân núi. Một số làng làm du lịch cộng đồng. Đây là nơi tốt để nghe người làng gọi tên núi, tên suối bằng tiếng của họ.
• Bảo tàng Kon Tum (nay thuộc Quảng Ngãi). Có phần trưng bày văn hoá các dân tộc bắc Tây Nguyên, trong đó có người Xơ Đăng, Ba Na, Giẻ Triêng.
• Đọc thêm. Các tuyển tập truyện cổ Kon Tum, truyện cổ Tây Nguyên; các tập sử thi Xơ Đăng trong bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên (NXB Khoa học Xã hội).

Điều mang về: ở bắc Tây Nguyên, gặp chữ "Ngọc" đầu tên núi, hãy nghĩ tới "ngok" (núi) trước khi nghĩ tới ngọc quý. Ngọc Linh, Ngọc Hồi và nhiều tên đồi núi trong vùng đều nên đọc thử theo cách này.