Riêm Kê (Reamker) là bản Khmer của sử thi Ramayana Ấn Độ, kể chuyện hoàng tử Preah Ream cùng em trai Preah Leak và khỉ thần Hanuman vượt biển sang đảo Langka cứu nàng Seda khỏi tay quỷ vương Krong Reap. Cốt truyện giữ khung của Ramayana nhưng người Khmer đã đổi tên, thêm nhân vật và đổi cách nhìn, đặc biệt yêu thích Hanuman và nàng cá vàng Sovann Maccha. Riêm Kê sống trong văn bản, trên phù điêu Angkor, trên vách chùa, và nhất là trên sân khấu múa.
Tên Riêm Kê nghĩa là gì
Trong tiếng Khmer, Ream là cách gọi Rama, còn Kê (ker) thường được hiểu là "vinh quang, danh tiếng". Riêm Kê vì thế có thể hiểu là "vinh quang của Rama". Trong sách tiếng Việt có các cách viết Riêm Kê, Ream Ke, Reamker; tất cả đều chỉ cùng một tác phẩm.
Cần phân biệt: Riêm Kê là tác phẩm văn học, còn Rô băm, Lakhon Khol hay nghệ thuật rối bóng Sbek Thom là các loại hình biểu diễn lấy tích từ Riêm Kê. Bài này nói về câu chuyện; phần múa và sân khấu chỉ nhắc như nơi câu chuyện được kể.
Nhân vật: từ tên Ấn Độ sang tên Khmer
| Ramayana (Ấn Độ) | Riêm Kê (Khmer) | Vai trò |
|---|---|---|
| Rama | Preah Ream | Hoàng tử chính nghĩa, người anh hùng |
| Lakshmana | Preah Leak | Em trai trung thành, theo anh vào rừng |
| Sita | Neang Seda | Vợ Preah Ream, bị bắt cóc |
| Ravana | Krong Reap | Quỷ vương mười mặt ở đảo Langka |
| Hanuman | Hanuman | Khỉ thần, tướng tài, nhân vật được yêu thích nhất |
| Vibhishana | Pipek | Em Krong Reap, theo về phe Preah Ream |
| (không có trong bản Valmiki) | Sovann Maccha | Nàng cá vàng, con gái Krong Reap, yêu Hanuman |
Nhân vật Sovann Maccha là dấu hiệu rõ nhất cho thấy Riêm Kê không phải bản dịch của Ramayana Ấn Độ. Nàng xuất hiện ở các bản Ramayana Đông Nam Á, nhất là bản Khmer và bản Thái, và là một trong những đoạn được khán giả yêu thích nhất.
Câu chuyện chính
Cốt truyện Riêm Kê, theo những phần thường được kể và diễn, có thể tóm lại như sau:
- Lưu đày. Preah Ream, hoàng tử kế vị, vì mưu tính trong cung mà phải vào rừng sống nhiều năm. Neang Seda và Preah Leak theo chàng.
- Bắt cóc. Krong Reap say mê sắc đẹp Seda, dùng mưu dụ hai anh em đi xa rồi bắt nàng về đảo Langka.
- Liên minh với loài khỉ. Preah Ream giúp vua khỉ giành lại ngôi, đổi lại được đội quân khỉ, trong đó có Hanuman tài phép.
- Tìm Seda. Hanuman vượt biển sang Langka, tìm thấy Seda, đưa tin cho Preah Ream.
- Đắp đường qua biển. Quân khỉ lấp đá làm đường sang đảo. Sovann Maccha theo lệnh cha dẫn đàn cá phá đường; Hanuman tìm ra, rồi hai người nảy sinh tình cảm, và nàng thôi phá.
- Đại chiến Langka. Hai bên giao tranh dữ dội, nhiều tướng quỷ ngã xuống, cuối cùng Krong Reap bị giết.
- Đoàn tụ và thử thách. Seda được cứu, nhưng lòng chung thuỷ của nàng bị nghi ngờ và phải chịu thử thách. Các phần sau của câu chuyện khác nhau khá nhiều giữa các bản.
Văn bản Riêm Kê còn lại không trọn vẹn và có nhiều lớp. Giới nghiên cứu thường xếp các bản văn hiện có vào khoảng từ thế kỷ 16 tới thế kỷ 18, chia thành những phần sáng tác ở các thời khác nhau. Vì thế, kết cục của Seda và các con nàng có thể khác nhau tuỳ bản đọc được.
Riêm Kê khác Ramayana Ấn Độ ở đâu
- Thêm nhân vật, thêm tình tiết: Sovann Maccha là ví dụ rõ nhất. Nhiều đoạn chiến trận được kéo dài, nhiều tướng quỷ có tích riêng.
- Hanuman nổi bật hơn: trong Riêm Kê và trên sân khấu Khmer, Hanuman gần như là nhân vật được yêu nhất, tinh nghịch, đa tình, dũng cảm.
- Màu sắc Phật giáo: người Khmer theo Phật giáo Nam tông từ nhiều thế kỷ. Nhiều nhà nghiên cứu nhận xét Riêm Kê bớt nhấn vào việc Rama là hoá thân của thần Vishnu, thay bằng những bài học về nghiệp, về đức hạnh, về sự vô thường.
- Phong cảnh Khmer: khi được vẽ, diễn, khung cảnh rừng, cung điện, trang phục đều mang dáng Khmer, không còn là Ấn Độ.
Muốn đọc tóm tắt Ramayana Ấn Độ và các bản Ramayana của Thái, Lào, Myanmar, có thể tìm các bài riêng. Ở đây chỉ giữ phần riêng của người Khmer.
Riêm Kê trên đá, trên vách và trên sân khấu
| Nơi | Thời | Thấy gì |
|---|---|---|
| Đền Banteay Srei (Campuchia) | Thế kỷ 10 | Trán cửa chạm cảnh trong Ramayana, nổi tiếng với cảnh quỷ vương rung núi |
| Angkor Wat (Campuchia) | Thế kỷ 12 | Phù điêu dài ở hành lang tả trận đánh trên đảo Langka |
| Chùa Bạc trong Hoàng cung Phnom Penh | Đầu thế kỷ 20 | Tranh tường kể Riêm Kê chạy quanh hành lang |
| Sbek Thom (rối bóng lớn) | Truyền thống | Được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể; tích chủ yếu từ Riêm Kê |
| Lakhon Khol của chùa Svay Andet | Truyền thống | Kịch múa mặt nạ diễn Riêm Kê, UNESCO ghi vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp năm 2018 |
| Rô băm của Khmer Nam Bộ | Truyền thống | Kịch múa mặt nạ, tích chủ yếu từ Riêm Kê |
Phù điêu Banteay Srei và Angkor Wat cho thấy câu chuyện Rama đã quen thuộc với người Khmer từ thời Angkor, trước cả các bản văn Riêm Kê còn lại hôm nay. Văn bản và hình ảnh sống song song, nuôi nhau qua nhiều thế kỷ.
Riêm Kê ở Nam Bộ
Với người Khmer Nam Bộ, Riêm Kê đến qua sân khấu nhiều hơn qua sách. Đoàn Rô băm ở vùng Sóc Trăng cũ (nay thuộc Cần Thơ), Trà Vinh cũ (nay thuộc Vĩnh Long) lấy các trích đoạn như Hanuman gặp Sovann Maccha, Krong Reap bắt cóc Seda để diễn trong lễ hội. Nhiều người lớn tuổi biết tích qua những đêm diễn ở sân chùa, rồi kể lại cho con cháu.
Điều đó lý giải vì sao người Khmer Nam Bộ có khi kể Riêm Kê theo từng tích rời, không theo trình tự trọn vẹn: người ta nhớ những cảnh được diễn nhiều nhất.
Góc nhìn hôm nay: xem và đọc ở đâu
- Xem diễn: các lễ hội lớn của người Khmer Nam Bộ thường có chương trình văn nghệ truyền thống; các đoàn nghệ thuật Khmer ở Cần Thơ, Vĩnh Long có trích đoạn Rô băm. Ở Campuchia, các buổi diễn múa cổ điển và Lakhon Khol thường có tích từ Riêm Kê.
- Xem tranh, phù điêu: Angkor Wat, Banteay Srei, Chùa Bạc ở Phnom Penh. Nên đọc trước tóm tắt để nhận ra các cảnh.
- Đọc: các bản dịch, tóm tắt Riêm Kê trong tuyển tập văn học Khmer bằng tiếng Việt; các nghiên cứu so sánh Ramayana ở Đông Nam Á.
- Bảo tàng Khmer ở Cần Thơ (Sóc Trăng cũ) và Vĩnh Long (Trà Vinh cũ): có trưng bày mặt nạ, trang phục sân khấu.
Thứ mang về được: một mẹo nhận diện. Thấy cảnh nàng tiên cá ôm một chú khỉ trắng trên tranh hay sân khấu, đó là Sovann Maccha và Hanuman, tức là mình đang đứng trước Riêm Kê hay một bản Ramayana Đông Nam Á, không phải Ramayana Ấn Độ.
Câu hỏi thường gặp
Riêm Kê là gì?
Riêm Kê (Reamker) là bản Khmer của sử thi Ramayana Ấn Độ, kể chuyện hoàng tử Preah Ream cùng khỉ thần Hanuman cứu nàng Seda khỏi quỷ vương Krong Reap. Tên gọi thường được hiểu là "vinh quang của Rama". Người Khmer đã đổi tên nhân vật và thêm nhiều tình tiết riêng.
Riêm Kê khác Ramayana thế nào?
Riêm Kê thêm nhân vật như nàng cá vàng Sovann Maccha, cho Hanuman vai trò nổi bật hơn và mang nhiều màu sắc Phật giáo. Khung cảnh, trang phục khi vẽ và diễn đều là kiểu Khmer. Vì vậy đây là một tác phẩm riêng, không phải bản dịch.
Sovann Maccha là ai?
Sovann Maccha là nàng cá vàng, con gái quỷ vương Krong Reap, được lệnh phá con đường quân khỉ đắp qua biển. Nàng gặp Hanuman và hai người nảy sinh tình cảm. Nhân vật này có trong các bản Ramayana Đông Nam Á nhưng không có trong bản Valmiki của Ấn Độ.
Riêm Kê và Rô băm khác nhau thế nào?
Riêm Kê là tác phẩm văn học, câu chuyện. Rô băm là kịch múa mặt nạ của người Khmer Nam Bộ, lấy tích chủ yếu từ Riêm Kê để diễn. Một bên là truyện, một bên là cách kể truyện trên sân khấu.
Có thể xem Riêm Kê ở đâu tại Việt Nam?
Có thể xem các trích đoạn Rô băm trong lễ hội và chương trình nghệ thuật của người Khmer Nam Bộ, nhất là ở Cần Thơ và Vĩnh Long. Các bảo tàng văn hoá Khmer trưng bày mặt nạ, trang phục liên quan. Muốn xem phù điêu thì phải sang Angkor ở Campuchia.
