Sự tích Thác Bà trên sông Chảy (nay Lào Cai): ghềnh cũ và tên mới

Thác Bà vốn là tên một ghềnh thác dữ trên sông Chảy, trước khi nơi này thành hồ thuỷ điện. Lời kể dân gian quanh vùng giải thích chữ "Bà" theo nhiều cách, phổ biến nhất là gắn với một người phụ nữ ở khúc sông thác ghềnh, người sau được dân lập đền thờ bên bờ. Ngày nay tên Thác Bà là tên hồ, tên nhà máy thuỷ điện và tên một vùng đất, nay thuộc tỉnh Lào Cai (trước tháng 7/2025 thuộc Yên Bái). Bài này tách rõ: ghềnh thác cũ, các lời kể về "Bà", và hồ nhân tạo thế kỷ 20.

Thác Bà trước khi có hồ

Sông Chảy bắt nguồn từ vùng núi cao phía bắc, chảy qua nhiều tỉnh miền núi rồi đổ vào sông Lô. Trên đoạn chảy qua vùng Yên Bình cũ, lòng sông có những ghềnh đá, nước xiết, thuyền bè qua lại rất khó. Một trong các ghềnh đó mang tên thác Bà. Với người đi sông xưa, "thác" không chỉ là thác nước đổ từ trên cao mà còn là đoạn ghềnh đá nước chảy dữ, phải chống sào, kéo thuyền mới qua được.

Đọc các địa danh ven sông miền núi phía Bắc sẽ thấy rất nhiều "thác" như vậy, mỗi thác một tên, nhiều tên gắn với người hoặc với hình dáng đá. Tên thác là kinh nghiệm của người lái thuyền: đến đâu phải cẩn thận, đến đâu phải dừng lại nghỉ.

Chữ "Bà" trong Thác Bà: các lời kể

Không có một văn bản cổ được dẫn rộng rãi ghi sự tích thác Bà. Những gì có được là lời kể địa phương, chép lại trong sách địa chí, báo chí và tài liệu giới thiệu di tích. Có thể gom thành mấy kiểu:

Bà là người giúp thuyền qua thác

Kiểu kể hay gặp nhất: ở khúc thác dữ có một người đàn bà sống bên bờ, thông thạo dòng nước, thường giúp các thuyền buôn qua thác an toàn. Khi bà mất, người đi sông nhớ ơn, gọi khúc thác theo bà và lập nơi thờ bên bờ. Chi tiết về tên tuổi, thời gian thì mỗi người kể khác.

Bà là một nữ thần sông

Một kiểu khác gắn chữ "Bà" với một vị nữ thần được thờ ở vùng sông nước, phù hợp với tục thờ nữ thần sông phổ biến ở miền Bắc. Đền Thác Bà bên sông Chảy là nơi thờ tự quen thuộc của vùng. Về danh tính vị được thờ, các nguồn địa phương không hoàn toàn thống nhất. Ở đây chỉ nhắc như bối cảnh văn hoá; chuyện thần tích và thờ tự là chủ đề riêng, không thuộc bài này.

Thác Ông, thác Bà

Người đi sông xưa hay gọi tên ghềnh theo cặp, kiểu ông – bà, để phân biệt ghềnh lớn với ghềnh nhỏ, ghềnh trên với ghềnh dưới. Đọc theo lối này, chữ "Bà" có thể chỉ là một nhãn phân biệt chứ không nhất thiết gắn với một người cụ thể. Đây chỉ là một cách đọc gợi ra từ thói quen đặt tên, chưa có nguồn nào khẳng định riêng cho sông Chảy.

So với thác Bờ trên sông Đà

Muốn hiểu kiểu địa danh Thác Bà, nên đặt nó cạnh một trường hợp quen thuộc khác: thác Bờ trên sông Đà, vùng Hoà Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ). Ở đó cũng có một khúc ghềnh dữ, cũng có đền thờ bên bờ gắn với một nhân vật nữ, và cũng có hồ thuỷ điện dâng nước làm thay đổi cảnh cũ. Hai trường hợp giống nhau ở cấu trúc: ghềnh nguy hiểm, người đi sông cần chỗ dựa tinh thần, một nhân vật nữ được nhớ và thờ, rồi công trình hiện đại phủ nước lên khúc sông. Điểm giống này không chứng minh hai truyện cùng nguồn, nhưng cho thấy một mẫu chung của văn hoá sông nước miền núi phía Bắc: ghềnh thác không chỉ là địa hình mà là nơi sinh ra tên gọi và lời kể.

Từ ghềnh thác thành hồ: lớp lịch sử thế kỷ 20

Thuỷ điện Thác Bà là nhà máy thuỷ điện lớn đầu tiên của miền Bắc, khởi công giữa thập niên 1960 và phát điện đầu thập niên 1970. Đập ngăn sông Chảy tạo nên hồ Thác Bà, một trong những hồ nhân tạo lớn nhất Việt Nam. Hồ dài hàng chục cây số, có hơn một nghìn hòn đảo lớn nhỏ, vốn là đỉnh đồi, đỉnh núi trước kia, nay nhô lên mặt nước.

Khi hồ hình thành, nhiều bản làng ven sông của người Tày, Dao, Cao Lan, Kinh phải dời lên cao. Khúc ghềnh thác mang tên Thác Bà xưa nay nằm trong vùng ảnh hưởng của hồ và nhà máy. Từ đó, khi người ta nói "Thác Bà", phần lớn nghĩ tới hồ, không còn nghĩ tới ghềnh thác. Một cái tên sinh ra từ kinh nghiệm đi sông đã đổi nghĩa thành tên của một hồ nước phẳng lặng.

Đây là trường hợp hiếm và đáng nhớ: tên cũ còn, cảnh cũ mất. Chính vì vậy các lời kể về "Bà" và ghềnh thác càng cần được ghi lại cẩn thận, kèm người kể, nơi kể, trước khi lớp người nhớ khúc sông xưa không còn.

Hồ Thác Bà trong lời kể hôm nay

Quanh hồ có nhiều hang động đá vôi, như động Thuỷ Tiên, động Xuân Long, và nhiều đảo nhỏ. Người dân và hướng dẫn viên kể nhiều chuyện về các hang, đảo, thường là chuyện hình dáng nhũ đá giống vật gì, hay chuyện người xưa trú ẩn trong hang. Phần lớn là lời kể mới gắn với du lịch, nên nghe như những câu chuyện cảnh quan, không nên coi là truyền thuyết cổ.

Người Dao, người Tày ven hồ có kho truyện cổ của riêng họ, đã được sưu tầm một phần trong các tuyển tập văn học dân gian vùng Yên Bái cũ. Muốn tìm truyện gắn với vùng hồ, nên đọc các tuyển tập này thay vì tin vào các bản kể ngắn không nguồn.

Góc nhìn hôm nay: đến Thác Bà nên xem gì

• Đền Thác Bà. Ngôi đền bên sông là dấu tích gần nhất của khúc thác xưa. Đến xem kiến trúc và hỏi người trông đền về các lời kể, nhớ rằng mỗi người có thể kể một bản.
• Đi thuyền trên hồ. Nhìn những hòn đảo từng là đỉnh đồi để hình dung thung lũng sông Chảy trước kia.
• Hang động ven hồ. Thăm các động đá vôi, nghe thuyết minh như những câu chuyện cảnh quan.
• Bản Dao ven hồ. Một số bản làm du lịch cộng đồng, có thể ở lại và nghe kể chuyện.
• Đọc thêm. Sách địa chí Yên Bái cũ; các tuyển tập văn học dân gian Tày, Dao, Cao Lan vùng sông Chảy.

Cách phân biệt mang về: ở miền núi phía Bắc, chữ "thác" trong địa danh ven sông thường chỉ ghềnh nước xiết chứ không nhất thiết là thác đổ. Đọc đúng chữ này sẽ hiểu đúng nhiều địa danh ven sông Chảy, sông Đà, sông Lô.