Trương Hống và Trương Hát là hai anh em, tướng của Triệu Việt Vương thế kỷ 6, theo Lĩnh Nam chích quái và Việt điện u linh đã uống thuốc độc tự tử chứ không chịu theo Lý Phật Tử, về sau được thờ làm thần sông ở Long Nhãn và Như Nguyệt. Bài thơ "Nam quốc sơn hà" xuất hiện sớm nhất trong chính truyện kể về hai vị thần này, dưới dạng lời thần ngâm trong đêm giông bão. Ai là tác giả bài thơ và nó ra đời năm 981 hay 1076 đến nay vẫn còn tranh luận.
Hai anh em là ai theo sách cổ
Truyện về hai vị có trong cả hai sách thần tích lớn thời trung đại. Việt điện u linh (tựa năm 1329) xếp vào mục các vị nhân thần (quan tướng) được thờ; Lĩnh Nam chích quái có truyện "Long Nhãn, Như Nguyệt nhị thần". Theo lời kể chung, Trương Hống và Trương Hát là tướng của Triệu Quang Phục, tức Triệu Việt Vương, người cầm quân chống nhà Lương giữa thế kỷ 6. Khi Lý Phật Tử (sách cổ cũng gọi Hậu Lý Nam Đế) giành ngôi của Triệu Việt Vương, hai anh em không chịu phục, uống thuốc độc mà chết. Truyện kể Thượng đế thương lòng trung, cho hai người làm tướng coi quân âm.
Đây là lớp truyền thuyết. Sử liệu độc lập về hai người rất ít; những gì người đời sau biết chủ yếu đến từ hai sách thần tích này và thần phả các làng thờ.
Truyện năm 981: giấc mộng của Lê Đại Hành
Phần chính của truyện trong LNCQ đặt vào năm Tân Tỵ, niên hiệu Thiên Phúc đời Lê Đại Hành (981). Vua Tống sai Hầu Nhân Bảo và Tôn Toàn Hưng đem quân sang. Lê Đại Hành cùng tướng Phạm Cự Lượng đóng quân chống giữ ở sông Đồ Lỗ.
Vua nằm mộng thấy hai người đến xin giúp đánh giặc, xưng là anh em họ Trương. Vua làm lễ tế. Rồi vào một đêm tháng Mười, giông gió nổi lên dữ dội; quân Tống nghe trên không có tiếng ngâm thơ, hoảng sợ tan chạy, bị đánh thua to. Ngày cụ thể ghi khác nhau giữa các bản. Sau chiến thắng, vua phong tước cho hai vị, cho lập đền: người anh ở Long Nhãn, người em ở Như Nguyệt. Bản Henry dịch ghi tước hiệu Uy Địch đại vương cho Trương Hống và Khước Địch đại vương cho Trương Hát; các bản khác có thể ghi khác.
Cần tách ra: cuộc kháng chiến chống Tống năm 981 và vai trò của Lê Hoàn, Phạm Cự Lượng là sử, có chép trong chính sử. Giấc mộng, tiếng thơ trên không là truyện kể, đọc như văn chương.
Bài thơ "Nam quốc sơn hà" trong truyện
Lời thần ngâm trong đêm giông chính là bài tứ tuyệt mà học sinh Việt Nam thuộc lòng. Bản phiên âm phổ biến:
Nam quốc sơn hà Nam đế cư
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư
Đây là bản thường dùng trong sách giáo khoa; các bản chép trong LNCQ, VĐUL và sách khác có chỗ khác chữ. Nội dung chung: sông núi nước Nam do vua Nam ở, điều đó đã định rõ trong sách trời; giặc dữ sao dám xâm phạm, rồi sẽ chuốc lấy thất bại.
Năm 981 hay năm 1076: vì sao còn tranh luận
Có hai bối cảnh được gán cho bài thơ, và cả hai đều có nguồn.
| Bối cảnh | Nguồn chép | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Năm 981, Lê Đại Hành chống Tống | Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh (theo nhiều bản) | Thần Trương Hống, Trương Hát ngâm thơ trong đêm giông, quân Tống hoảng sợ |
| Kháng chiến chống Tống 1075–1077, phòng tuyến sông Như Nguyệt | Đại Việt sử ký toàn thư, chép dưới năm 1076 | Chép theo lối "tục truyền": thời Lý Thường Kiệt giữ phòng tuyến, quân sĩ nghe trong đền thờ hai vị thần bên sông có tiếng ngâm bài thơ; về sau nhiều người giải thích đó là cách ông khích lệ quân sĩ |
Các điểm cần nắm:
- Không nguồn cổ nào ghi Lý Thường Kiệt "sáng tác" bài thơ. Ngay Toàn thư cũng chép theo lối "tương truyền", và lời trong đền vẫn được trình bày là lời thần.
- Việc gán tác giả cho Lý Thường Kiệt phổ biến trong sách vở thế kỷ 20; có ý kiến cho rằng cách hiểu ấy lan rộng từ các sách sử phổ thông đầu thế kỷ 20.
- Có nhà nghiên cứu cho rằng bài thơ ra đời năm 981 và đề xuất tác giả là thiền sư Pháp Thuận, người được Lê Đại Hành tin dùng. Đây là một giả thuyết, chưa được chấp nhận chung.
- Sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành ghi bài thơ là "khuyết danh" (không rõ tác giả). Đây là cách ghi thận trọng nhất.
Vì vậy, nói "bài thơ của Lý Thường Kiệt" là khẳng định quá mức. Cách nói đúng hơn: bài thơ gắn với truyền thuyết thần Trương Hống, Trương Hát, được truyền gắn với hai cuộc kháng chiến chống Tống, tác giả chưa xác định.
Long Nhãn và Như Nguyệt ở đâu
Sông Như Nguyệt là tên cũ của một đoạn sông Cầu, nơi Lý Thường Kiệt dựng phòng tuyến năm 1077. Long Nhãn là nơi lập đền người anh; các bản ghi vị trí theo tên sông cổ, khó đối chiếu chính xác với bản đồ hôm nay. Truyền thống thờ hai vị lan rất rộng: nhiều đình, đền ven sông Cầu, sông Thương, sông Đuống và vùng Lục Đầu thờ Trương Hống, Trương Hát, phần lớn nay thuộc tỉnh Bắc Ninh (gồm cả Bắc Giang cũ) và các vùng lân cận. Một nơi được nhắc nhiều là đền Xà ở vùng Tam Giang (Yên Phong cũ, Bắc Ninh).
Ở nhiều làng, thần phả kể thêm những tích không có trong LNCQ, VĐUL: quê quán, cha mẹ, anh em, những trận đánh cụ thể… Những lớp này hình thành muộn hơn, khác nhau giữa các làng. Khi viết, nên ghi rõ "theo thần phả làng…" thay vì gộp lại thành một tiểu sử duy nhất.
Mốc thời gian
- Giữa thế kỷ 6: Triệu Quang Phục kháng chiến chống Lương, xưng Triệu Việt Vương; sau đó Lý Phật Tử giành ngôi. Theo truyện, hai anh em họ Trương tự tử vào lúc này.
- 981: Lê Đại Hành đánh thắng quân Tống. Truyện LNCQ đặt giấc mộng và bài thơ ở đây.
- 1075–1077: Nhà Lý chống Tống, phòng tuyến sông Như Nguyệt. Toàn thư chép lời truyền về bài thơ trong đền thờ hai vị.
- 1329: Tựa Việt điện u linh, sách có mục về hai vị.
- Thế kỷ 20 – nay: bài thơ vào sách giáo khoa; ghi tác giả thay đổi, hiện ghi "khuyết danh".
Góc nhìn hôm nay
Truyện Trương Hống, Trương Hát cho thấy một điều đáng suy nghĩ: văn bản được coi là "tuyên ngôn độc lập đầu tiên" lại đến với chúng ta qua sách thần tích, dưới dạng lời thần. Điều đó không làm bài thơ kém giá trị; nó chỉ nhắc rằng muốn hiểu bài thơ phải đọc cả câu chuyện bọc quanh nó.
- Đọc truyện trong bản dịch LNCQ và VĐUL, chú ý chỗ câu chữ bài thơ khác nhau.
- Đọc đoạn chép năm 1076 trong Toàn thư để thấy chữ "tương truyền".
- Đến vùng sông Cầu, sông Thương ở Bắc Ninh mùa lễ hội làng (thường vào mùa xuân, theo lịch từng địa phương) để thấy các đình đền thờ hai vị như những di tích văn hoá ven sông.
Câu hỏi thường gặp
Trương Hống, Trương Hát là ai?
Theo Lĩnh Nam chích quái và Việt điện u linh, đó là hai anh em làm tướng cho Triệu Việt Vương thế kỷ 6, tự tử khi Lý Phật Tử giành ngôi. Về sau hai ông được thờ làm thần sông ở Long Nhãn và Như Nguyệt, nhiều làng ven sông Cầu, sông Thương thờ làm thành hoàng.
Bài thơ Nam quốc sơn hà ra đời năm nào?
Còn tranh luận. Lĩnh Nam chích quái đặt bài thơ vào năm 981 khi Lê Đại Hành chống Tống; Đại Việt sử ký toàn thư chép lời truyền gắn với kháng chiến chống Tống thời Lý, dưới năm 1076. Chưa có bằng chứng quyết định.
Nam quốc sơn hà có phải của Lý Thường Kiệt không?
Không có nguồn cổ nào ghi Lý Thường Kiệt sáng tác bài thơ; sách cổ trình bày đó là lời thần trong đền. Việc gán cho Lý Thường Kiệt phổ biến trong sách thế kỷ 20. Sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành ghi tác giả là khuyết danh.
Sông Như Nguyệt ở đâu?
Sông Như Nguyệt là tên cũ của một đoạn sông Cầu, thuộc tỉnh Bắc Ninh ngày nay. Đây là nơi Lý Thường Kiệt dựng phòng tuyến chặn quân Tống năm 1077.
Đền thờ Trương Hống, Trương Hát ở đâu?
Có rất nhiều đình, đền thờ hai vị dọc sông Cầu, sông Thương, sông Đuống và vùng Lục Đầu, phần lớn thuộc Bắc Ninh hiện nay. Một nơi hay được nhắc là đền Xà ở vùng Tam Giang, Yên Phong cũ.
