Truyện Nam Chiếu trong sách cổ: con cháu Triệu Đà hay vương quốc Vân Nam

Truyện Nam Chiếu trong Lĩnh Nam chích quái kể rằng người nước Nam Chiếu là con cháu Triệu Đà: sau khi nhà Hán diệt Nam Việt, họ tụ lại ở vùng núi ven biển, xưng lại "Nam Việt" mà người ta đọc trại thành "Nam Chiếu", rồi chống nhà Ngô, nhà Tấn, nhà Đường qua nhiều thế kỷ. Đây là một cách giải thích rất riêng của người biên soạn Việt; nước Nam Chiếu thật trong sử là một vương quốc ở Vân Nam, không liên quan dòng họ Triệu.

Truyện Nam Chiếu nằm ở đâu

Trong bản Lĩnh Nam chích quái liệt truyện hai quyển, truyện Nam Chiếu thuộc quyển hai, sau truyện Man Nương và trước truyện sông Tô Lịch. Bản dịch tiếng Anh của Eric Henry đánh số là truyện thứ 18. Khác với phần lớn truyện trong sách, Nam Chiếu gần như không có yếu tố thần kỳ. Nó giống một bản "biên niên" lộn xộn về một dân tộc, có địa danh, có tướng lĩnh, có năm tháng, và vì thế càng dễ khiến người đọc tưởng là sử.

Cốt truyện theo các bản dịch

Từ Nam Việt đến "Nam Chiếu"

Truyện mở đầu: người Nam Chiếu là dòng dõi Triệu Vũ Đế (Triệu Đà). Đời Hán Vũ Đế, thừa tướng nước Triệu là Lữ Gia không phục nhà Hán, giết sứ Hán. Hán Vũ Đế sai Lộ Bác Đức và Dương Bộc đem quân đánh, bắt vua Kiến Đức và Lữ Gia, đặt đất Nam Việt thành các quận của nhà Hán. Con cháu họ Triệu tản mát, rồi tụ lại ở những vùng hoang vắng ven biển, giết quan Hán, xưng là "Nam Việt", người đời truyền sai thành "Nam Chiếu". Thời Tam Quốc, nhà Ngô lại sai tướng sang đánh dẹp.

Triệu Ông Lý và thành Cao Xá

Truyện kể tiếp: cuối đời Tấn, thiên hạ loạn, có tù trưởng Triệu Ông Lý, dòng dõi Triệu Đà, anh em đông và đều khoẻ mạnh khác thường. Dân theo ông, cùng hơn hai vạn người Nam Chiếu, đem châu báu giao hảo với nước Bà Dạ (có bản viết Tây Bà Dạ), xin đất ven biển để ở. Ông Lý đắp thành ở Cao Xá thuộc Diễn Châu, đất phía đông giáp biển, phía tây giáp Bà Dạ, phía nam đến núi Hoành Sơn, tự xưng vương. Nhà Đông Tấn sai tướng sang đánh; Ông Lý dựa núi hiểm, mai phục, cầm cự nhiều năm. Quân Tấn không quen thuỷ thổ, chết vì bệnh quá nửa, phải rút.

Cao Biền và những cuộc đánh dẹp

Đến đời Đường, Nam Chiếu càng mạnh. Đời Đường Ý Tông, Cao Biền được sai sang trấn trị, đánh Nam Chiếu; triều Đường đặt Tĩnh Hải quân ở An Nam, cho Cao Biền làm tiết độ sứ. Theo truyện, Cao Biền không dẹp được hẳn. Đến thời Ngũ Đại, Thạch Kính Đường nhà Hậu Tấn lại sai tướng Lý Tiến đem quân đánh ở Đồ Sơn. Nam Chiếu lui về, liên kết với một nhóm sát Ai Lao, và truyện nói nước Bồn Man hình thành từ đó.

Văn bản truyện này ở nhiều bản chép bị lặp đoạn, đảo đoạn; bản Henry ghi nhận có những đoạn chép lặp gần nguyên văn. Người đọc thấy khó theo dõi là chuyện bình thường, không phải do bản dịch kém.

Nam Chiếu thật trong sử là nước nào

Trong sử Trung Hoa và sử Việt, Nam Chiếu là một vương quốc hình thành ở vùng Nhĩ Hải, Vân Nam vào thế kỷ 8, do các thủ lĩnh vùng Đại Lý thống nhất "sáu chiếu" (chiếu là tiếng gọi vua, thủ lĩnh). "Nam Chiếu" nghĩa là "chiếu ở phía nam". Vương quốc này từng mạnh, nhiều lần giao tranh với nhà Đường và Thổ Phồn.

Với người Việt, Nam Chiếu đáng nhớ vì những năm 860: quân Nam Chiếu tràn xuống An Nam, chiếm phủ thành. Nhà Đường sai Cao Biền sang, khoảng năm 866 lấy lại được, và đặt Tĩnh Hải quân. Cao Biền nhờ đó trở thành nhân vật xuất hiện dày đặc trong truyện dân gian Việt về sau.

Vì sao người biên soạn lại kể như vậy

Ghép Nam Chiếu vào dòng họ Triệu là một lựa chọn lạ, nhưng có logic riêng.

• Giải thích một cái tên đáng sợ. Người Việt thế kỷ 9 nhớ Nam Chiếu như một đạo quân từ phương bắc tràn xuống. Đến thời Trần – Lê, ký ức ấy còn nhưng nguồn gốc đã mờ. Gắn Nam Chiếu với Nam Việt cho cái tên một lịch sử dễ hiểu.
• Kéo dài dòng Nam Việt. Sử Việt trung đại coi nhà Triệu là một kỷ trong quốc sử. Một truyện kể rằng con cháu Triệu Đà vẫn tiếp tục chống phương Bắc qua Ngô, Tấn, Đường là một cách nối dài tinh thần ấy.
• Giải thích nguồn gốc Bồn Man. Câu kết về Bồn Man cho thấy truyện còn có mục đích giải thích một cộng đồng ở phía tây, vùng mà về sau được biết tới là Trấn Ninh, nay thuộc tỉnh Xiêng Khoảng của Lào.

Eric Henry trong lời dẫn bản dịch nhận xét rằng việc gán vua Nam Chiếu là hậu duệ Triệu Đà, người sống cách đó gần nghìn năm, là khó tin; nhưng truyện cho thấy Nam Chiếu trong ký ức người kể là một tập hợp nhiều nhóm người thay đổi theo thời gian.

Những địa danh trong truyện

Truyện có nhiều địa danh mà phần lớn khó xác định: Thần Phù, Thiên Cầm sơn, Hoành Sơn, Ô Thị, Hải Ngạn, Trường Sa, Cáp Lội… Vài cái tên quen thuộc có thể đặt được trên bản đồ:

• Thần Phù: cửa biển cổ ở vùng giáp ranh Ninh Bình và Thanh Hoá, nổi tiếng hiểm trở với thuyền bè thời trung đại.
• Hoành Sơn: dãy núi đâm ra biển ở ranh giới Hà Tĩnh và Quảng Trị ngày nay (vùng Quảng Bình cũ).
• Diễn Châu: vùng ven biển Nghệ An.
• Đồ Sơn: có thể là Đồ Sơn ven biển Hải Phòng, nhưng truyện không nói rõ.

Những nơi còn lại nên để nguyên như tên trong truyện, không gán bừa. Một số bản chép tên khác nhau, cho thấy người chép cũng không chắc.

Góc nhìn hôm nay

Truyện Nam Chiếu là ví dụ tốt để phân biệt ba thứ hay bị trộn: sử (cuộc chiến Nam Chiếu – An Nam năm 860, Cao Biền lấy lại phủ thành), huyền sử (con cháu Triệu Đà chống phương Bắc nghìn năm), và văn bản bị chép hỏng (đoạn lặp, địa danh lệch). Đọc truyện, người đọc tập được thói quen hỏi: chi tiết này đến từ đâu?

Gợi ý tìm hiểu thêm:

• Đọc phần chép thập niên 860 trong Đại Việt sử ký toàn thư (thuộc Ngoại kỷ, thời thuộc Đường) để so với lời kể trong truyện.
• Đọc các sách lịch sử Vân Nam phổ thông để hình dung vương quốc Nam Chiếu thật và kinh đô cổ ở vùng Đại Lý.
• Xem bản dịch tiếng Anh có chú thích của Eric Henry để thấy văn bản truyện lặp đoạn ra sao.